ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРАКТЫКА:
МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ I ПРАГРАМА-АПЫТАЛЬНІК

ВУЧЭБНА-МЕТАДЫЧНЫ ДАПАМОЖНІК
для студэнтаў I курса фiлалагічнага факультэта спецыяльнасцей:
1-21 05 01 «Беларуская філалогія»
1-21 05 02 «Руская філалогія»
1-21 05 04 «Славянская філалогія»

МІНСК
БДУ
2009

УДК 
ББК 
К

Рэкамендавана Вучоным саветам філалагічнага факультэта 25 лістапада 2008 г., пратакол № 2

Р э ц э н з е н т ы:
доктар філалагічных навук, прафесар А. У .Марозаў;
кандыдат філалагічных навук, дацэнт В. А. Вараб’ёва

Кавалёва, Р. М.
К  Фальклорная практыка: метадычныя рэкамендацыі і праграма-апытальнік для студэнтаў І курса філал. фак. па спец. 1-21 05 01 «Беларуская філалогія», 1-21 05 02 «Руская філалогія», 1-21 05 04 «Славянская філалогія» / Р. М. Кавалёва, В. В. Прыемка, Т. А. Марозава; выд. 2, дапоўн. і дапрац. – Мінск : БДУ, 2009. – …с.
ISBN

У дапаможніку прадстаўлены метады збірання фальклорных матэрыялаў, патрабаванні да іх запісу і правілы афармлення твораў для захавання ў архівах. Студэнтам прапануецца праграма-апытальнік, мэта якой – вызначыць кірунак работы практыкантаў па збіранні фальклору, аблегчыць працэс зносін з выканаўцамі і зафіксаваць асаблівасці функцыяніравання фальклорна-этнаграфічнага матэрыялу ў розных рэгіёнах. 
Адрасавана студэнтаўм-філолагам I курса дзённай і завочнай формаў навучання, кіраўнікам груп па правядзенні фальклорнай практыкі, настаўнікам сярэдніх школ, работнікам культурных устаноў.

ISBN
УДК
ББК

СЛОВА ДА ПРАКТЫКАНТАЎ

Збор фальклору – пачэсная праца, працяг традыцый славутых збіральнікаў і даследчыкаў фальклору – З. Даленгі-Хадакоўскага, І. Насовіча, П. Шэйна, Е. Раманава, М. Федароўскага, Д. Булгакоўскага, У. Дабравольскага, Р. Шырмы, Г. Цітовіча і інш. Яны з вялікай цікавасцю і павагай ставіліся да беларускіх сялян, носьбітаў адметнага каларытнага слова, якія ва ўсёй чысціні і прыгажосці захавалі гэты каштоўны скарб.
Памятайце, што ацэнку вашай працы дае не выкладчык, а ўдзячныя сучаснікі і нашчадкі. З вашых запісаў яны даведаюцца пра духоўныя скарбы беларускага народа. Ваша справаздача знойдзе сваё пастаяннае месца ў фальклорным архіве Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Гэта патрабуе ад практыкантаў асаблівай сумленнасці і стараннасці: вы адказваеце сваім добрым імем за кожнае слова, якое пры вашай дапамозе можа ўвайсці ў навуковы ўжытак. Дакладныя запісы будуць спрыяць умацаванню аўтарытэту фальклорнага архіва БДУ.
Вы будзеце працаваць самастойна. Побач не будзе кіраўніка, але нашы парады і апытальнік дапамогуць вам найлепшым чынам зрабiць пачэсную справу – сабраць і сістэматызаваць творы беларускага (рускага, украінскага, польскага) фальклору.
З апытальнікам вы здолееце збіраць фальклор уcюды – у вёсцы і ў горадзе, у мястэчку і на хутары, у цягніках і дамах адпачынку, у Беларусі і па-за яе межамі.
Перш-наперш падрыхтуйцеcя да практыкі. Купіце сшытак для дзённіка-справаздачы, паперу для чарнавых запісаў, цвёрдую паперу для картак, дыскету для камп’ютэрнай апрацоўкі матэрыялаў. Выкарыстоўвайце для запісу фальклорных адзінак магнітафон (касетны ці дыскавы), дыктафон альбо відэакамеру (аналагавую ці лічбавую).
На месцы правядзення практыкі звярніцеся да мясцовых улад, настаўнікаў, работнікаў культурных устаноў. Праз іх паспрабуйце высветліць, хто ў вёсцы ці ў горадзе вядомы як добры спявак, казачнік, наогул, мудры, засведчаны чалавек. Скарыстайце таксама дапамогу вашых родзічаў, сяброў, знаёмых, удакладніце месца, дзе можна паспяхова зрабіць запіс фальклорных матэрыялаў. 
Памятайце: ва ўсіх абставінах вельмі важна карыстацца паслугамі аўтарытэтных людзей, паважаных дарадчыкаў. З імі лягчэй працаваць, Мы ўпэўнены, што яны шчыра сустрэнуць вас і добра зразумеюць ваш клопат. Жадаем поспехаў!

КРЫТЭРЫІ АЦЭНКІ СПРАВАЗДАЧЫ СТУДЭНТА
ПА ФАЛЬКЛОРНАЙ ПРАКТЫЦЫ

Склад справаздачы
Па заканчэнні фальклорнай практыкі студэнт-першакурснік павінен прадставіць кіраўніку сабраныя і сістэматызаваныя фальклорныя матэрыялы, складзеныя ў кардонную папку з завязкамі (памер папкі – аркуш паперы фармату А4). У папцы павінны быць у наяўнасці:
1) тытульны ліст на вокладцы папкі;
2) змест па жанрах з указаннем колькасці адзінак кожнага жанру на адваротным баку вокладкі папкі;
3) дзённік фальклорнай практыкі па днях практыкі з тэкстамі твораў (набраны на камп’ютары дзённік раздрукоўваецца);
4) карткі з запісанымі фальклорнымі адзінкамі (пры адсутнасці электроннага варыянта);
5) картка тапаграфічнага каталога, картка збіральніка і картка інфарманта (па ўзоры, пры адсутнасці электроннага варыянта);
6) аўдыё- ці відэакасета з вопісам твораў і афармленнем вокладкі па ўзоры (пажадана);
7) дыскета (або дыск) з афармленнем справаздачы на камп’ютэры (пажадана);
8) чарнавыя запісы (пры адсутнасці аўдыё- ці відэакасеты);
9) рэестравая ведамасць уліку запісаных матэрыялаў (па ўзоры).

Крытэрыі выстаўлення адзнак
Сярэдняя адзнака – 6 балаў – выстаўляецца за выкананне справаздачнага мінімуму: запіс 50 фальклорных адзінак, змешчаных у дзённіку і на картках, 24 старонкі дзённіка, чарнавыя запісы. Пры наяўнасці адзначанага мінімуму справаздача прымаецца да праверкі. У адваротным выпадку практыка лічыцца неадпрацаванай і адзнака не выстаўляецца.
Студэнт можа павысіць адзнаку за кошт выканання наступных умоў: 
•	+ 1 бал – наяўнасць матэрыялаў па адной з тэм праграмы-апытальніка;
•	+ 1 бал – наяўнасць аўдыёзапісаў або відэаматэрыялаў;
•	+ 1 бал – высокая якасць запісаў, правільнае вызначэнне жанраў;
•	+ 1 бал – з густам аформленая справаздача;
•	+ 1 бал – перавышэнне мінімуму на 50 %;
•	+ 1 бал – практычны ўдзел у фальклорным фэсце з прэзентацыяй аўтэнтычных матэрыялаў;
•	+ 1 бал – удзел у працы круглага стала «Беларускі фальклор у кантэксце і часе нацыянальнай культуры».

На зніжэнне адзнакі ўплываюць наступныя крытэрыі:
•	– 1 бал – несвоечасовая здача матэрыялаў практыкі;
•	– 1 бал – памылкі пры вызначэнні фальклорных відаў і жанраў;
•	– 1 бал – нізкая якасць запісаў;
•	– 1 бал – нізкая якасць афармлення справаздачы і картак.
Практыка не залічваецца, калі кіраўнік выявіць хоць адзін факт фальсіфікацыі матэрыялаў (перапісвання з анталогій і зборнікаў фальклорных матэрыялаў, перазапіс твораў з аўдыёкасеты сябра і г. д.).

ПАРАДЫ ПА АФАРМЛЕННІ ФАЛЬКЛОРНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ

Студэнты могуць рыхтаваць справаздачу ў двух варыянтах: 1) рукапісным (пры адсутнасці магчымасці набраць матэрыялы на камп’ютэры) і 2) электронным. Да гэтага могуць быць прыкладзены запісы на аўдыё- ці відэакасетах і дысках.

1.1. Падрыхтоўка справаздачы ў рукапісным варыянце

І. Афармленне тытульнага ліста вокладкі папкі.
На папку прыклейваецца падпісаны пэўным чынам аркуш паперы.
Узор:
МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
Беларускі дзяржаўны універсітэт
Філалагічны факультэт

Кафедра тэорыі літаратуры
Вучэбна-навуковая лабараторыя
беларускага фальклору

ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРАКТЫКА
студэнта (-кі) I курса спецыяльнасці «Беларуская/руская/славянская – пакінуць патрэбнае) філалогія» прозвішча, імя, імя па бацьку

Месцы запісаў: назва вёскі/пасёлка/горада, раён, вобласць (калі матэрыялы запісаны ў некалькіх раёнах і абласцях, падрабязна пазначайце ўсе адміністрацыйныя адзінкі, напрыклад:
г. Пінск;
в. Камень Пінскага раёна Брэсцкай вобласці;
в. Багданаўка Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці).
Колькасць адзінак (агульная)
Час: 14 дзён (напрыклад, з 17 ліпеня да 2 жніўня 2009 г.).

Кіраўнік: прозвішча, ініцыялы.
МІНСК
год

ІІ. Трэба змясціць на адваротным баку вокладкі папкі спіс фальклорных твораў па жанрах з указаннем колькасці зафіксаваных адзінак. Напрыклад: 
Рытуальна-магічная сфера.
Каляндарна-абрадавая паэзія – 28 песень, з іх:
•	вяснянак – 18;
•	жніўных дажынкавых – 7;
•	восеньскіх канапляных – 3.
Сучасны гарадскі фальклор – 22 адзінкі, у яго складзе:
•	гарадскі раманс – 10;
•	садысцкія вершыкі – 12.
Усяго – 50 адзінак. 	

ІІІ. Дзённік фальклорных назіранняў па днях практыкі з запісанымі па днях фальклорнымі творамі.
1. Афармленне вокладкі дзённіка:
ДЗЁННІК ФАЛЬКЛОРНАЙ ПРАКТЫКI
студэнта (-кі) I курса спецыяльнасці «Беларуская/руская/славянская філалогія» філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта
Прозвішча, імя, імя па бацьку

Месцы запісаў: (напрыклад, г. Пінск;
в. Камень Пінскага раёна Брэсцкай вобласці;
в. Багданаўка Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці);
Час: з 17 ліпеня да 2 жніўня 2009 г.)
	
2. У дзённіку абавязкова павінна быць адлюстравана наступная інфармацыя:
1). Пачатковая дата і падрыхтоўчая работа: чаму фальклор збіраецца менавіта ў гэтых мясцінах, хто падказаў, хто дапамог, як шукалі інфармантаў, як яны сустракалі і г. д. Асаблівую каштоўнасць маюць творчыя партрэты выканаўцаў.
2). Пры афармленні дзённіка павінна быць дакладная пашпартызацыя твора, каб было абсалютна зразумела, дзе, калі, ад каго ён запісаны: прозвішча, імя, імя па бацьку інфарманта, яго год нараджэння, нацыянальнасць, адукацыя, прафесія, адкуль родам, з якога часу пражывае ў гэтай мясцовасцi, ад каго перайшла песня, казка (усё гэта складае ў фалькларыстыцы паняцце «пашпарт фальклорнай адзінкі».
3). Характарыстыка абставін выканання: дзе, калі, хто прысутнічаў, рэагаванне, манера выканаўцы, рэплікі падчас выканання і г. д. 

У в а г а! Творы запісваюцца па днях праходжання практыкі адразу пасля інфармацыі пра абставіны запісу, знаёмства з інфармантам і інш.

4). Нумарацыя твораў суцэльная на працягу ўсяго дзённіка. Побач з нумарам запісваецца назва твора. Калі яе не існуе, то назва даецца па першым радку, нiжэй у дужках – азначэнне твора паводле слоў выканаўцы (напрыклад, «Як лён бяруць», «Вясна», «Палотная», «На куста» і г. д.).

Узор запісу: 1. Ой, рана-рана куры запелі… («Каляда»).

Далей тэкст твора і неабходныя заўвагі. Гэта прыблізна выглядае так:

Узор запісу: 
З а ў в а г і: жанр песні – велічальная калядная дзяўчыне.
З а ў в а г і  в ы к а н а ў ц ы: «Куры – гэта пра пеўняў так кажуць».

5). Пасля апошняга дня назіранняў трэба абавязкова прадставіць сваю матываваную ацэнку практыкі: спадабалася ці не і чаму, а таксама парады і пажаданні, якія вы асабіста вынайшлі падчас практыкі (калі такія будуць). Кожны дзень практыкі павінны адлюстроўваць запісаныя вамі творы.

6). У канцы дзённіка павінен быць змест па жанрах з указаннем старонкі.

Узор запісу:
З М Е С Т

К а з к i                                                                                     Старонкі
Пра жывёл: «Ліса і воўк»                                                            17–18
«Кот і певень»                                                                33
П е с н і:
Каляндарна-абрадавыя
Калядныя:«Ой, рана-рана куры запелі»                                             9
Юраўскія: «Разыграўся Юр’еў конь»                                               51
і г. д.

7). Пасля зместу на асобных старонках запаўняюцца наступныя тры віды інфармацыйных картак: «Картка тапаграфічнага каталогу», «Картка збіральніка» і «Картка выканаўцы». Такія ж варыянты картак на асобных лістах-картках памерам ¼ часткі аркуша паперы А4. Размяшчэнне інфармацыі на картцы гарызантальнае.

Узор афармлення картак:
Год	Картка тапаграфічнага каталогу	
М Месца запісу:
а) вёска (напрыклад, в. Янкава);
б) раён (напрыклад, Пухавіцкі раён);
в) вобласць (напрыклад, Мінская вобласць).
К Колькасць фальклорных адзінак, з іх: канкрэтная колькасць па жанрах. (Напрыклад, запісана 75 фальклорных адзінак, з іх: 
•	замоў – 3;
•	каляндарна-абрадавых песень – 12;
•	легенд – 30.
Збіральнік                                                  Прозвішча, імя,
                                                       імя па бацьку	

Год 	Картка збіральніка	
    1. Прозвішча, імя, імя па бацьку.
К  2. Курс.
    3. Спецыяльнасць.
    4. Месца запісаў (напрыклад, в. Серагі, Слуцкага р-на, Мінскай вобл.)
    5. Агульная колькасць матэрыялаў, з іх па відах (напрыклад, 
•	каляндарна-абрадавыя – 12;
•	сямейна-бытавыя – 32;
і г. д.
6. Інфармант (прозвішча, імя, імя па бацьку, год нараджэння, напрыклад: Запісана ад Фраловіч Лізаветы Васілеўны (1927). 	

У в а г а! Некалькі месцаў запісаў – некалькі картак збіральніка.

Год
	Картка выканаўцы (інфарманта)	
    1. Прозвішча, імя, імя па бацьку.
    2. Год нараджэння.
    3. Пашпартызацыя:
а) месца запісу;
б) нацыянальнасць;
в) адукацыя;
г) мясцовы ці не (адкуль і калі прыехаў).
    4. Колькі адзінак запісана (расшыфраваць па жанрах, напрыклад, агульная колькасць адзінак – 56, з іх:
•	легенд – 3;
•	прыпевак – 23;
•	загадак – 30.
5. Збіральнік                                Прозвішча, імя, імя па бацьку	

У в а г а! Колькасць картак выканаўцаў павінна адпавядаць колькасці выканаўцаў.

ІV. Вялікім фальклорным архівам, так як і бібліятэкай, немагчыма карыстацца без дапамогі каталогаў, таму практыканты павінны перапісаць кожную фальклорную адзінку на асобную картку памерам 1/2 часткі паперы фармату А4 (прыкладна 21x15 см), пажадана шчыльнай тэкстуры тыпу аркушаў альбомаў для малявання. Інфармацыя пераносіцца на картку такім чынам, каб чытаць яе можна было гарызантальна, а не вертыкальна (названая акалічнасць звязана з памерам яшчыкаў, у якіх размяшчаюцца карткі для захоўвання).
Узор афармлення карткі для каталогу:
Год запісу (далей пакі-нуць месца для шыфру архіва);
нумар твора (па дзённіку)	Запісала студэнтка І курса спецыяльнасці «Беларуская/руская/ славянская) філалогія» Чаркасава Ірына Віктараўна ў в. Азярышча Мінскага раёна Мінскай вобласці ад Корзун Ганны Піліпаўны (1925 г. н., бел., пісьм., мясцовая)	Жанр:
велічальная калядная песня (дзяўчыне)	
1. Ой, рана-рана куры запелі…
(«Каляда»)

Прыводзіцца тэкст твора

Заўвагі выканаўцы: «Куры – гэта пра пеўняў так кажуць».
Заўвагі збіральніка (калі ёсць).
Дата
Подпіс збіральніка
Кіраўнік (прозвішча, ініцыялы)	

У в а г а! 1. На картках размяшчаць фальклорныя творы трэба толькі ў паслядоўнасці размеркавання раздзелаў праграмы-апытальніка: Фальклорная проза, Рытуальна-магічная сфера, Малыя жанры фальклору і г. д. з указаннем падраздзелаў (напрыклад, Фальклорная проза, Каляндарна-святочная, Купалле: апісанне пляцення вянкоў). Адвольнае размяшчэнне адзінак не дазваляецца. 2. Калі твор не змяшчаецца на адным баку карткі, то працяг пішацца на адваротным.

V. Магнітафонныя, дыктафонныя і відэазапісы таксама павінны мець поўную і дакладную пашпартызацыю. Спачатку трэба сказаць, хто вядзе запіс, дзе, калі. Пасля кожнага твора аб’яўляюцца яго назва, жанравая прыналежнасць, прозвішча выканаўцы з указаннем узросту, адукацыі, крыніц ведаў пра твор, мясцовы ці не, адкуль прыехаў. 
Да кожнай касеты складаецца спіс твораў у парадку іх выканання, які змяшчаецца ў падкасетнік. Кожны твор з касеты таксама перапісваецца і на картку, і ў сшытак.
Узор:афармлення пашпартызацыі:

Год запісу	
Збіральнік: Свірко Вольга Эдуардаўна
Інфарманты: Мірончык Ірына Пятроўна (1936 г. н.)
Мірончык Іван Сцяпанавіч (1926 г. н.)
Аксак Тамара Рыгораўна (1932 г. н.) 
Заўвага! Спяваюць і расказваюць разам.	
Бок А
1. Гульні на Каляды
2. Размова пра калядную варажбу
3. Песня любоўная «Ой, ночанька, ой, цёмная…»
5. Песня сямейна-бытавая «Добры вечар, маладзечанькі…»
5. Размова пра сватанне
6. Песня вясельная «Дай, сваха, пірага…»
7. Песня вясельная «Дзякуй табе, свата, за пірог».
Бок В
8. Песня любоўная «А ў полі вярба…»
9. Песня сямейна-бытавая «Паляцела птушка ў вырай…»	

У в а г а! Калі на адной касеце некалькі інфармантаў, указваюцца прозвішча і ўзрост кожнага выканаўцы.

VI. Неабходна таксама скласці рэестравую ведамасць уліку запісаных матэрыялаў.
Узор запісу:
Рэестравая ведамасць уліку матэрыялаў
Нумар папкі (запаўняецца супрацоўнікамі лабараторыі)	Год запісу	Месца запісу (вёска, горад, пасёлак, раён, вобласць)	Агульная колькасць адзінак, з іх па жанрах	Інфармант (указаць год нараджэння)	Збіральнік (указаць спецыяльнасць)	
	2008	в. Казацкія Балсуны Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці	120 адзінак, з іх па жанрах:
фальклорная няказкавая проза:
легендарная – 5;
фальклорная магічная проза:
прыкметы – 18;
пазаабрадавая лірыка:
бытавая:
сямейныя песні – 25;
любоўныя песні – 12;
прыпеўкі – 60.	І. П. Нікіфарэнка (1945)	А. А. Андрэева, руская філалогія	

1.2. Падрыхтоўка справаздачы ў электронным варыянце

І. Справаздача ў электронным варыянце набіраецца наступным чыеам:
а) кегль 14, шрыфт Times New Roman;
б) параметры старонкі: злева – 3 см, зверху і знізу – 2 см, справа – 1,5 см; абзац – 1,25 см; інтэрвал – адзінарны; водступы злева і справа – 0; інтэрвалы «перад» і «пасля» – 0.
в) інфармацыя па днях запісу ў дзённіку павінна быць суцэльная, г. зн. разрывы старонкі ўстаўляць у тэкст нельга;
г) забараняецца: 
•	выкарыстоўваць розныя шрыфты і кеглі;
•	рабіць падкрэсліванні, вылучэнні тлустым і курсівам;
•	выкарыстоўваць аўтаматычную нумарацыю твораў;
•	пакідаць «лішнія» прабелы ў тэксце;
•	карыстацца прабеламі і табуляцыяй замест выроўвання тэксту з дапамогай лінейкі пры ўтварэнні абзаца і размяшчэнні твораў;
д) выкарыстаць функцыю «разрыў старонкі» можна толькі пасля інфармацыі на тытульным лісце дзённіка, перад зместам і карткамі.
ІІ. Камплект справаздачы ў электронным варыянце павінен змяшчаць:
1. Тытульны ліст, які наклейваецца на папку (гл. 1.1).
2. Змест фальклорных твораў па жанрах з указаннем колькасці запісаных твораў кожнага жанру і агульнай колькасці ўсіх адзінак, які наклейваецца на адваротны бок кардоннай папкі (гл. 1.1).
3. Дзённік фальклорных назіранняў па днях практыкі з запісанымі па днях фальклорнымі творамі (раздрукоўваецца і ўкладваецца ў папку (гл. 1.1).
4. Асобны файл з базай даных пэўнага населенага пункта. Назва файла – па назве вёскі. Размяшчэнне твораў у базе даных у адпаведнасці са зместам вучэбнага дапаможніка «Фальклорная практыка: метадычныя рэкамендацыі і праграма-апытальнік». Адвольнае размяшчэнне твораў забараняецца.
5. Вопісы да дыскаў, касет і інш. (гл. 1.1).
6. Рэестравую ведамасць уліку матэрыялаў (гл. 1.1), аформленую ў праграме Exсel.

ІІІ. Афармленне дзённіка ў электронным варыянце.
1. Тытульны ліст: пасля размяшчэння інфармацыі выканаць функцыю «пачаць новую старонку» (разрыў);
2. У левым вугле наступнай старонкі пазначыць дзень і месяц. З наступнага радка падаць інфармацыю па ўмовах запісу, інфармантах (з указаннем пашпартызацыі, гл. 1.1), апісанні мясцовасці, праблемы ва ўсталяванні кантактаў з інфармантамі, хто дапамог і г. д.
3. Пасля апошняга дня назіранняў трэба змясціць сваю матываваную ацэнку практыкі (гл. Пункт 1.1.)
4. Парадак размяшчэння твораў у файле тыпу «База даных в. І…» на старонцы наступны:

Узор размяшчэння:
Фальклорная проза
Магічная проза

№ 1. Перад Новым годам
Жанр – навагодняя варожба

Перад Новым годам… На гэта сама… Ну, перад Новым годам, як гэта кажуць… Варажылі. Паставілі. Паставілі дзве свечкі, зеркала, стакан з вадой і кальцо абручальнае. Ну і глядзелі ў гэта кальцо і там паказалася… паказаўся жаніх. Гэты жаніх… Доўга няможна было глядзець. Як задзержысся далей ужо, дык ён можыць… нешта зрабіцца тады… Вот і ён тады… нада закрываць ужо, гэта самае, зеркала і… каб болей нічога не паказалася, бо там бывае страшнае. Ну і тады гэта можыць быць твой жаніх.

Запісаў студэнт І курса спецыяльнасці «Беларуская/руская/славянская філалогія» Акушэвіч Андрэй Аляксандравіч у в. Даўгунова Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці ад Рачыцкай Марыі Пятроўны (1939 г. н., беларуска, сярэдняя адукацыя, мясцовая).

Пазаабрадавая паэзія
Бытавыя песні

№ 2. «Касіў казак сена…»
Жанр – любоўная песня

Касіў казак сена, як була пагода,
Любіў казак дзеўку, як була малода.
Любіў казак дзеўку, як була малода.
Ой, тая дзяўчына вяночэк насіла,
На ўсі свае плечы касу распусціла.
Касу распусціла, ўсі плечы пакрыла.
Пайшла й за варота, жалю нарабіла.
– Ой, жалю мой, жалю, яно серца ўяне,
Любіў казак дзеўку, цяпер пакідае.
Не бойся казача, плакаць ні буду,
Бо я жэ маладая, без пары ні буду.

Запісаў студэнт І курса спецыяльнасці «Беларуская/руская/славянская філалогія» Акушэвіч Андрэй Аляксандравіч у в. Лімонава Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці ад Аляксенка Вольгі Пятроўны (1954 г. н., беларуска, сярэдняя адукацыя, мясцовая).

П а р а д а. Калі інфармант адзін і той жа, указваць пашпартызацыю пасля кожнага твора не трэба, дастаткова толькі пасля апошняга з шэрагу запісаных ад аднаго чалавека твораў пазначыць: творы № 1–5 запісаў студэнт… і г. д.

5. Нумарацыю старонак у дзённіку рабіць у правым верхнім вугле. На тытульным лісце нумар не ставіцца.
6. Пасля тэкстаў з новай старонкі размяшчаецца змест дзённіка (гл. 1.1) з указаннем сістэматызаваных відаў і жанраў ад фальклорнай прозы да сучаснага гарадскога фальклору.
7. Апошнімі ў дзённіку размяшчаюцца карткі тапаграфічнага каталогу, інфарманта і збіральніка (гл. 1.1). Памеры картак:
•	яны размяшчаюцца на альбомнай старонцы праз устаўку 4 аднолькавых табліц такім чынам, каб адна табліца займала ¼ аркуша паперы фармату А4.
•	параметры альбомнай старонкі выкарыстоўваць тыя, якія змешчаны ў камп’ютэры аўтаматычна.

1.3. Падрыхтоўка фальклорных матэрыялаў у выглядзе аўдыё- і відэазапісаў

І. Касеты (аналагавыя)
1. На пачатку касеты выразна надыктоўваюцца звесткі пра збіральніка (імя, прозвішча, імя па бацьку, курс, аддзяленне, група), месца збору (вёска, пасёлак альбо горад, раён, вобласць) і інфарманта (імя, прозвішча, імя па бацьку, год нараджэння, адукацыя). 
2. Перад запісам на стужку (або пасля – у залежнасці ад сітуацыі) кожнай асобнай фальклорнай адзінкі збіральнікам называецца яе жанр, агучваюцца заўвагі. Калі на гэта не хапае часу перад выкананнем інфармантамі твораў, называецца жанр пасля кожнага твора.
3. Пажаданая запоўненасць стужкі аўдыёматэрыялам хоць б на палавину касеты (45 хвілін гучання). За 5–15 твораў павышаючы бал за наяўнасць аўдыёзапісаў не выстаўляцца!
4. Афармленне пашпарта згодна зададзенага ўзору (гл. 1.1). Камп’ютэрная інфармацыя, якая адпавядае зместу твораў на касеце, па памеры адпавядае падкасетніку (аўдыёкасета), сліму ад дыска ці роўная памеру аналагавай відэакасеты па вышыні (інфармацыя наклейваецца на каробку відэакасеты). Вопіс твораў да лічбавых, малафарматных, дыктафонных і інш. носьбітаў інфармацыі рабіцца на звычайным аркушы паперы 12 кеглем з абавязковым прадстаўленнем электроннага варыянта вопісу.

ІІ. Дыскі
1. На дыску размяшчаюцца аўдыё, відэа, фота, тэкставыя файлы, прыдатныя для прачытання на іншым камп’ютэры. Гэта значыць, што студэнт павінен у суправаджальным файле пазначыць, з дапамогай якіх праграм адкрываецца той ці іншы запісаны ім файл. Калі выкарыстоўваецца адмысловая кадыроўка, на дыску змяшчаецца праграма, з дапамогай якой файл можна адкрыць і прагледзець.
2. Кожны з файлаў (акрамя тэкставых) павінен мець каментарый: для фотаздымкаў пазначаецца, што ці хто зняты, па якой прычыне збіральнік уключыў гэтыя здымкі ў справаздачу па фальклорнай практыцы; афармленне аўдыёматэрыялаў на дыску такое ж, як на касеце (гл. вышэй); відэаматэрыялы таксама суправаджаюцца тэкставым файлам з каментарыем.
3. Справаздача на дыску падаецца ў поўным аб’ёме: тытул, змест сабраных адзінак па жанрах, дзённік, карткі каталогаў, рэестравая ведамасць і інш.
4. Пажадана максімальная запоўненасць дыска.
5. Афармленне пашпарта згодна з зададзеным узорам (гл. 1.1). Для дыска робяцца 2 вокладкі: на тытульную старонку і на ўнутраную. 
Узор афармлення тытульнай старонкі:
Матэрыялы фальклорнай практыкі

Прозвішча, імя, імя па бацьку

Склад дыска: дзённік, карткі каталогаў, рэестравая ведамасць, фотаздымкі, 27 песень, база даных

2009	

У в а г а! Афармленне ўнутранай старонкі супадае з афармленнем вопісу для аўдыё- і відэакасет.

6. Пажадана выкарыстоўваць дыскі тыпу CD-R, DVD-R.

ІІІ. Дыскеты
1. На дыскеце размяшчаецца аформленая справаздача па фальклорнай практыцы ў поўным аб’ёме: тытул, змест сабраных адзінак па жанрах, дзённік, карткі каталогаў, рэестравая ведамасць і інш.
2. Дыскета падпісваецца наступным чынам: прозвішча студэнта, год і месца праходжання практыкі.

Заўвагі:
Стужкавыя і лічбавыя носьбіты павінны быць у добрым стане (неламаныя, непадрапаныя), касеты прадстаўляць у футляры, дыскі – у слімах.
Электронныя версіі справаздачы рабіць выключна на дысках тыпу CD-R, DVD-R, а не на дыскетах.

ПАТРАБАВАННІ ДА ЗАПІСУ ФАЛЬКЛОРНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ

1. Захоўвайце ўсе асаблівасці мясцовай гаворкі, дайце характарыстыку дыялекту (окаюць ці акаюць).
2. Запішыце тлумачэнні выканаўцаў незразумелых слоў ці выразаў.
3. Пастаўце націскі (гýляла, гулялá).
4. У паэтычных творах дакладна вызначце радкі, строфы, прыпеў, паўторы, часціцы і выклічнікі.
5. Пеcні запісвайце толькі «з голасу»: выканаўцы не школьныя настаўнікі, дыктаваць не здольныя, прапускаюць цэлыя слупкі, словы, радкі.
6. Дакладнасць – галоўная якасць запісу фальклорнага твора. Лепш зрабіце пропуск, але не рэдагуйце твор, не дапісвайце таго, чаго там не было.
Не злоўжывайце часам і фізічнымі магчымасцямі выканаўцаў. Тэмы размоў падкажа наш апытальнік. Напачатку папрасіце іх расказаць ці праспяваць самыя ўлюбёныя творы. Запісвайце фальклор не па памяці, а толькі ў момант яго выканання. У гэты час нельга спыняць спевака. Усе пытанні задаюцца пасля.
Фальклорнай адзінкай лічыцца:
•	кожны асобны твор любога жанру;
•	апісанне абраду;
•	дакладна запісаны разгорнуты адказ інфарманта на пытанні праграмы.
Кароткія або недакладна запісаныя адказы інфармантаў выкарыстоўвайце ў дзённіку. На карткі яны не пераносяцца.

Спадзяёмся, што вы ўлічыце нашы парады і аформіце справаздачу належным чынам. Поспехаў!

ПРАГРАМА-АПЫТАЛЬНІК
ДЛЯ ЗБОРУ ФАЛЬКЛОРНА-ЭТНАГРАФІЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ

1. ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРОЗА

Звычайна студэнты-практыканты намагаюцца перш за ўсё запісаць песні і вельмі бянтэжацца, калі патэнцыяльны інфармант адмаўляецца ад кантакту, спасылаючыся на тое, што ніякіх песень не ведае ці ўсё забыў, бо памяць ужо не тая. У такім выпадку трэба мець на ўвазе, што фальклорную прозу можна запісаць практычна ад любога чалавека. Для гэтага перш-наперш трэба самому добра ведаць склад фальклорнай прозы, методыку яе збірання, ініцыятыўна выкарыстоўваць апытальнік. Магчыма, у ім не ўлічаны ўсе нюансы, таму апытальнікам трэба валодаць творча, смела ўдакладняць і развіваць пытанні, прасцей фармуляваць іх, умела наводзіць інфарманта на патрэбныя вам звесткі.
Вопыт збіральніцкай дзейнасці фалькларыстаў ХІХ–ХХ ст. сведчыць, што запісваць фальклорную прозу «з голасу» вельмі складана. Менавіта таму пры знаёмстве з фальклорнымі зборнікамі адразу бачна, што часцей за ўсё мы маем справу не з дакладнымі запісамі празаічных аповедаў, а з больш-менш удалымі пераказамі таго, што пачуў збіральнік. Адсюль зразумела, што выкарыстанне тэхнічных сродкаў фіксацыі прозы не толькі палягчае збіральніцкую справу, але і робіць яе цалкам паспяховай.

СКЛАД ФАЛЬКЛОРНАЙ ПРОЗЫ

Сфера фальклорнай прозы надзвычай шырокая і не абмяжоўваецца добра вядомымі традыцыйнымі жанрамі – казкамі, легендамі, анекдотамі і да т. п. Яна складаецца з наступных частак:
•	міфалагічная проза,
•	каляндарна-святочная проза,
•	сямейна-абрадавая проза,
•	народна-хрысціянская проза,
•	казкавая проза,
•	няказкавая проза,
•	смехавая проза,
•	магічная проза.

У в а г а! Часткі фальклорнай прозы – «Каляндарна-святочная проза» і «Сямейна-абрадавая проза» змешчаны ў раздзелах 2.2. і 2.3. адпаведна побач каляндарна-абрадавай паэзіяй і паэзіяй сямейна-абрадавага комплексу, таму што разам яны ўтвараюць фальклорна-этнаграфічныя комплексы, у адпаведнасці з чым разглядаць іх асобна некарэктна.

1.1. МІФАЛАГІЧНАЯ ПРОЗА

Да сферы міфалагічнай прозы адносяцца міфалагічныя ўяўленні, якія датычацца вышэйшай і ніжэйшай міфалогіі беларусаў, міфалагічнай семантыкі прыродных з’яў і стыхій. Па сутнасці, гэта не сюжэтныя аповеды, а тлумачэнні і апісанні. Напрыклад: «Мароз – стары сівы дзед з сінім або чырвоным носам. Замест вусоў і барады спускаюцца саплякі аж да долу, на галаве ўся гіра пакрыта белым інеем. Ён заўжды любіць дужацца з сонейкам, але не мажэ яго пабароць. Сонейка шуткуе з Марозам, а ён злуе да кліча сабе да памогі вецер...» Або: «Кожная дзеўка, што памрэ ў русальным тыжні, на том свеце жыве Русалкаю, а ходзіць з вянком на галаве голая, штоб відна было, што яна яшчэ не саграшыла...» Ці: «Халера – то чорная, худая, страшная баба, яна зусім бы то з імглы злеплена была: дзе яна пяройдзе, то там зараз народ пачне ўміраць».

ВЫШЭЙШАЯ МІФАЛОГІЯ

Даведка. Персанажы вышэйшай міфалогіі: Дзіў, Бог, Род, Сварог, Дажбог, Пярун, Вялес, Мокаш, Лада, Юрыла, Белбог (Бялун), Чарнабог.
Лічыцца, што ў народнай свядомасці амаль не захавалася ўяўленняў, звязаных з вышэйшай міфалогіяй. Можа яно і так, ва ўсякім разе звестак аб ёй занатавана няшмат. Але трэба мець на ўвазе і тое, што маштабных росшукаў у гэтым кірунку не праводзілася. Як гэта ні дзіўна, толькі апошнім часам фалькларысты быццам схамянуліся і пачалі мэтанакіравана шукаць усё, што яшчэ засталося.

П а р а д а. Перш-наперш высветліце, ці ведае або ці чуў інфармант пра Бога, Рода, Сварога і г. д. Любы адказ, станоўчы і адмоўны, мае навуковую каштоўнасць. У выпадку станоўчага адказу ўдакладніце, што ведае інфармант аб тым ці іншым персанажы: хто ён такі, які мае выгляд, дзе знаходзіцца, чым займаецца, у якіх ён стасунках з людзьмі і іншымі персанажамі, што ад яго залежыць і г. д.

Узор запісу:
а) Біг ны тылько на нэбы, бігэ всюды. І тут коло нас він е, і дэсь далёко, і там, і там, і в гэтый траві (паказвае мне купіну травы), і в гэтый (паказвае іншы й кусцік травы), і всюды. Мы ёго ны бачымо і ны можымо бачыты. А він нас бачыць, він всэ бачыць. Біг – добрый.
б) Перуну пакланяліся, яго стрэлам – каменным і жалезным рэчам. Жанкі закопвалі стралу на полі, каб яно радзіла, каб маланак не было.

НІЖЭЙШАЯ МІФАЛОГІЯ

Даведка. Апекуны зямнога жыцця: Лада, Дзявоя (Сава), Ярыла, Цёця, Ляля, Жыцень і Жытняя Баба, Зюзя, Мароз, Шчадрэц.
Духі культурнай прасторы: дамавік (хатнік), дамавуха, хут, змей, валасень, злыдні, кікімара, чур, хлеўнік, лазнік, палявік, спарышка і інш.
Духі прыроды: лясун, купальскі дзядок, вадзянік, русалкі, сарэны (фараонкі), балотнік, багнік, кадук, лазавік, лойма (чарціха), хапун і інш.
Насельнікі неба і паветра: грамаўніца, гарцук, паветрыкі.
Жыхары падземнага свету і пекла: ох, кладнік, жыжаль (зніч), чорт (д’ябал, сатана, бес, нячысты дух, Люцыпар), пякельнікі, прахі і да т. п.
Шкоднікі: цмок, шатаны, паралікі, шэшкі, стрыга і інш.
Нечысці: Баба Яга (Ягіня, Юга), ведзьмакі і чараўнікі, вупыр, ваўкалак, дзікія людзі.
Хваробы і насланні: Паморак, Ліхаманка (Трасца), Халера, Чума (Мор), Воспа, начніца, Мара, падвей і інш.
Смерць: Смерць, Марэна, Паляндра.

П а р а д а. Таксама, як пры збіранні звестак аб персанажах вышэйшай міфалогіі, запішыце тлумачэнні, адносна прадстаўнікоў ніжэйшай міфалогіі: хто яны такія, адкуль узяліся, чаму так называюцца, дзе жывуць, які маюць выгляд, чым займаюцца, які ў іх характар, як ставяцца да людзей, чаму спрыяюць або шкодзяць, як да іх ставяцца людзі, калі яны з’яўляюцца і куды знікаюць і г. д.

Узор запісу:
а) І ў хлеві, і ў хаті е домовік. От прікінеца – іде чэловек які, а ун жэ не чэловек, а бо яо зна што такее. Он і собакой мо скінуца ці котом;
б) Дамавік і ласачка – то адінакаво;
в) Расказувалі: десь у лесе буў пень такі. Пойде перекуліца і стане воўкам, а назад перекуліца – ізноў хлопцам;
г) У лесе е дзед такій, у него баба Марына. Хадзяін леса – буйный, губы велікіе, нос велікій, сам агромный. Барада па пояс, барада і вусы;
д) Як деўка ўродыть деўку, а вона тыж деўкою ўродыць деўку, так третья будэ вэдьмоў.

Міфалагізаваныя прыродныя стыхіі і з’явы

Апытальнік для збору матэрыялаў
аб міфалагізаваных з’явах прыроды па тэмах:

Час – зямля – неба – свяцілы (сонца, поўня (месяц), зоркі, каметы) – стыхійныя бедствы і з’явы (навальніца, гром, град, маланка, віхура, засуха, паводка, землятрус, пажар) – расліны – жывёлы – птушкі.
1. Які час сутак лічыцца небяспечным для чалавека і чаму? Чым небяспечныя поўдзень і поўнач? Што нельга рабіць пасля захаду сонца і чаму? Чаму нельга спаць на захадзе сонца?
2. Якія дні тыдня і года (гадавых свят) лічацца спрыяльнымі або неспрыяльнымі для розных работ (сяўбы, пасадкі агародніны, зімовых нарыхтовак, жаночай працы, будаўніцтва і г. д.)?
3. Чаму зямля лічыцца святой і чыстай? Як трэба ставіцца да яе? У якіх выпадках звяртаюцца да зямлі, выкарыстоўваюць жменьку зямлі? Адкуль узялася зямля?
4. Што сабой уяўляе неба? Хто там жыве?
5. Як з’явілася сонейка? Чаму яно рухаецца па небе? У якія святы назіраюць за «ігрой» сонца? Чаму?
6. Ці лічыцца ў вас, што поўня (месяц) вельмі ўплывае на лёс чалавека, можа прынесці дабро і шкоду, пасылаць хваробу і вылечваць яе, уплываць на рост раслін, жывёл і людзей, якасць лекавых траў, прадказваць лёс, надвор’е, падзеі і здарэнні, прымаць душы памерлых      і г. д.?
7. Як у вас называюць розныя зоркі і сузор’і? Ці можна варажыць па зорным небе? Калі і якім чынам? Што ў вас кажуць пра паходжанне зорак? Як яны звязаны з лёсам чалавека, яго жыццём і смерцю? У якім выглядзе ўяўляліся «хвастатыя зоркі» – каметы (напрыклад, ведзьма на мятле)? Чым яны небяспечныя? Куды вядзе Млечны шлях?
8. Высветліце, што лічыцца звышнатуральнай прычынай канкрэтных стыхійных бедстваў і з’яў і якім чынам можна іх нейтралізаваць. Напрыклад, прычынай віхуры магло быць наступнае: вяселле чарцей, смерць чараўніка, пагоня чарцей за душамі людзей, дзеянні тапельнікаў і шыбенікаў. А каб спыніць віхуру, кідалі ў цэнтр нож, сякеру і інш.
9. Якія дрэвы, расліны, кветкі лічацца чыстымі і нячыстымі, добрымі і дрэннымі (злымі), шчаслівымі і нешчаслівымі, гаючымі і шкоднымі? Чаму? Як іх выкарыстоўвалі і дзеля чаго? Пра якія расліны кажуць, што гэта ператвораныя людзі?
10. Якія павер’і і прыкметы звязаны з пэўнымі жывёламі? Напрыклад: «Шмат вавёрак у лесе – да неўраджаю ці вайны», «Вёска згарыць, калі ў яе забяжыць заяц, ці маці памрэ», «Дождж пойдзе, калі заб’еш жабу», «Каб воўк не крануў ні жывёлы, ні птаства, трэба падкурваць немаўлят “ваўчынымі кіпцямі”, «Калі лось вясною зойдзе на азіміну пасвіцца – трэба чакаць добрага ўраджаю жыта» і г. д. Пра якіх жывёл казалі, што гэта ператвораныя людзі? Якія павер’і звязаны са змеямі, змяіным царом? Ці чулі вы пра лятаючых змеяў? Да каго яны прылятаюць, што прыносяць?
11. Што і чаму трэба зрабіць, калі ўбачыш першую птушку, асабліва бусла, ластаўку, зязюлю? Якім птушкам нельга шкодзіць? Чаму? Якія словы чуюцца ў крыках і спевах птушак, што яны азначаюць, на што арыентуюць (напрыклад, на пачатак жніва, касьбы і г. д.)? Пра якіх птушак кажуць, быццам яны паходзяць ад чалавека?

1.2. КАЛЯНДАРНА-СВЯТОЧНАЯ ПРОЗА

Каляндарна-святочная проза існуе ў дзвюх формах – натуральнай і штучнай. У натуральным выглядзе яна ўяўляе сабой бытавы аповед у адказ на пытанне аднавяскоўца, што там было на Купаллі, як вадзілі Куста, ці калядавалі на іх вуліцы і г. д., або, напрыклад, эмацыянальнае выказванне наконт таго, што моладзь цяпер не так весяліцца, як раней (і далей расказваецца, як хадзілі на вячоркі, спраўлялі дажынкі, гулялі пасля шчадравання і г. д.). Звычайна ў гэтых аповедах фігуруюць канкрэтныя асобы, сітуацыі, згадваюцца канкрэтныя выпадкі, смешныя здарэнні, прыклады недарэчных паводзін і г. д. У штучным выглядзе каляндарна-святочная проза паўстае ў адказах на пытанні збіральнікаў.
Мэтазгодна задаваць інфарманту пытанні агульнага характару, а пасля – удакладняльныя. Калі інфармант не схільны да доўгага аповеду, то трэба весці дыялог з ім. У такім выпадку пры афармленні справаздачы неабходна пазначаць пытанні і адказы.
Узор запісу:
З б і р а л ь н і к: Што вы казалі, як зажынаць пачыналі?
І н ф а р м а н т: Зажон, Прачыстая Маці,
Памажы нам жыта жаці.
– А як табе памагала,
Дай і жыта не ляжала.
А як будзе ляжаць,
То не буду памагаць.
З б і р а л ь н і к: Вы «бараду» завівалі?
І н ф а р м а н т: Завівалі.
З б і р а л ь н і к: А выполвалі яе ці не?
І н ф а р м а н т: Палолі, чысцілі.
З б і р а л ь н і к: А чым вы завязвалі зверху?
І н ф а р м а н т: А ўсякімі кітайкамі красівымі, усякімі трапачкамі. Сем каласкоў і дзевяць каласкоў – бараду дзелалі. І вот эта здзелаеш, каласочак той, штоб ужо, вот, на саламніцы, дзе ўжо вышэ каленца, штоб чысценька была саломка.

У в а г а! Класіфікацыю каляндарна-святочнай прозы глядзіце ў раздзеле 2.2. Каляндарна-абрадавая паэзія.

1.3. СЯМЕЙНА-АБРАДАВАЯ ПРОЗА

Сямейна-абрадавая проза – вельмi шырокi пласт народнай культуры, звязаны з радзiнамi, хрысцінамi, вяселлем i пахаваннем. Яна добра знаёма вясковым жыхарам, таму знайсцi дасведчаных iнфармантаў зусiм нескладана. Жанчыны здольны падрабязна расказаць, як адбываецца, напрыклад, вяселле, якiх правiлаў прытрымлiваюцца пры пахаваннi набожчыка, а вось запiсваць аповеды «ўручную» вельмi цяжка. Лепш за ўсё карыстацца тэхнiчнымi сродкамi. Калi вы не ўсё паспелi запiсаць дакладна i вымушаны пераказваць сваiмi словамi, то пры афармленнi гэту частку трэба пазначыць квадратнымi дужкамi. А калi ўвесь запiс з’яўляецца вашым уласным пераказам, то ён цалкам падаецца ў квадратных дужках.

У в а г а! Класіфікацыю сямейна-абрадавай прозы глядзіце ў раздзеле 2.3. Паэзія сямейна-абрадавага комплексу.

1.4. НАРОДНА-ХРЫСЦІЯНСКАЯ ПРОЗА

Адразу пасля ўвядзення хрысціянства ў беларускай народнай культуры пачаўся працэс асіміляцыі і трансфармацыі хрысціянскіх уяўленняў, што і прывяло да зараджэння народна-хрысціянскай прозы.
Народна-хрысціянская проза – гэта аповеды, якія датычацца народных уяўленняў пра Госпада Бога, Ісуса Хрыста, Божую Маці (Прачыстую), святых прападобных, хрысціянскія святы і звязаныя з імі агульнабеларускія і мясцовыя звычаі, прыкметы, павер’і, прыказкі, забароны, перасцярогі, дазволы і г. д. Часам гэтыя ўяўленні вельмі арыгінальныя, фантастычныя і далёкія ад хрысціянскіх. Вось што, напрыклад, расказвала палеская жанчына пра Іллю: «Ілля громамэ, хмарамэ владэе. До Ллі хмара, кудэ надумае, ідэ. Она борэтца з вітром. Мы думалэ, Лля дэ Лля, А він нэ жэнчына, а мужчына. А после Ллі він хмарамэ не нэ владэе. Его просять: «Ілля-пророк, розжэнэ гэты оболок!»
З цягам часу працоўны каляндар селяніна пачаў сувымярацца з хрысціянскім, адсюль, напрыклад, такі мікольскі звычай: «Затыкаюць тычкамы, дэ косыты траву, шоб ны ходылы там коровы. «Мыкола – пыдуть тычкы окола».
Свяціцелям надаюцца нязвыклыя ім рысы і функцыі. Напрыклад, 31 студзеня, дзень, прысвечаны свяціцелю Афанасію, у народнай традыцыі атрымаў розныя назвы – Апанасся, Апанас, Апанасій і, акрамя таго, Гусінае свята, Гусеўнік. Паколькі на гэты час прыпадалі маразы, то папярэджвалі: «Хавай нос у апанасаўскі мароз». З другога боку, Апанас пачаў лічыцца абаронцам жывёлы ад марозу, яго прасілі аб захаванні жывёлы: «Святы Уласій, Ахванасій, саблюдзі, божа, красуль нашых». Лічылі, калі на Апанасся мяцельца, то выведзецца многа гусянят, г гэтага дня гусей кармілі «зірнятамі ў абручыку».
Дзень прападобнай Еўдакеі (14 сакавіка атрымаў ў народным календары шэраг жаночых і мужчынскіх назваў: Яўдоха, Аўдоння, Аўдуська – Галдакей, Аўдакей, Аўдокій. Аўдоццю называлі вясноўкай і лічылі, што гэтае свята трымае ў руцэ лета. Па гэтаму дню прыкмячалі надвор’е, лічылі, калі Галдакей цёплы,то вясна і лета будуць цёплымі, спрыяльнымі для сенакосу, а калі ідзе дождж, то чакай ураджай нп жыта. Дзень Аўдоцці называўся яшчэ «бабскім святам», таму жанчыны «не пралі, не снавалі».
У мясцовай традыцыі святы могуць называцца так, што іх нават бывае цяжка ідэнтыфікаваць. Напрыклад, 15 лютага, вядомае як Грамніцы, Стрэчанне, у Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці мае назву «Ровнэцэ». І толькі пасля аповеду можна здагадацца, якое агульнабеларускае народнае свята маецца на увазе: «Святэлэ свічку в цэрквэ. Проходэлэ до хатэ і спірша подпалювалэ косэ крэшку у каждого в своюй сымні, шоб ны боелыс грому. Потом віпалювалэ крэжа на стэлі, на бальцэ. Гэто тожэ, шоб грім в хату ны влэтяв.
На Ровнэцэ нап’ецца півінь водэцэ,
А на Юрія найісця він травэцэ».
З прыведзеных прыкладаў бачна, які багаты матэрыял назапашаны народна-хрысціянскай прозай. Справа за малым – паспрабаваць запісаць больш-менш складныя апавяданні на адпаведныя тэмы, пазначаныя ў апытальніку.

Апытальнік для збору народна-хрысціянскай прозы

1. Што вы ведаеце пра Госпада Бога, Ісуса Хрыста, Божую Маці (Прачыстую), архангелаў, анёлаў?
2. Што ў вас кажуць пра д’ябла, Люцыпара, антыхрыста?
3. Як вы ўяўляеце рай, чысцілішча, пекла? Хто куды трапляе пасля смерці? Якім чынам можна выратаваць сваю душу?
4. У календары ёсць дні, прысвечаныя святым прападобным. Якія мясцовыя звычаі, павер’і, прыкметы, забароны, парады, перасцярогі, прыказкі звязаны з гэтымі датамі?

Даведка. Дні, прысвечаныя святым: Пракоп, Васіль, Іаан Хрысціцель, Аксіння, Таццяна, Апанас, Тры Свяціцелі, Трыфан, Валянцін, Аўлас, Збор (Ізбор), Аўдоцця Вясноўка, Аляксей Цёплы, Дар’я Вясенняя, Юрый (Юр’е), Аўсей, Барыс, Іван Веснавы, Мікола Веснавы, Алёна (Ульяна), Пятро і Паўла, Агрыпіна Купальніца, Кузьма і Дзям’ян, Андрэй, Ілля, Флор і Лаўр, Параскева Пятніца, Мікола Зімовы і інш. Звычаі, павер’і, прыкметы, забароны, звязаныя з такімі фалькларызаванымі хрысціянскімі святамі і пастамі, як Піліпаўка, Ражаство, Вадохрышча, Стрэчанне (Грамніцы), Сорак пакутнікаў (Саракі), Дабравешчанне (Звеставанне), Вялікі Пост, Вербніца, Чысты чацвер, Вялікдзень (Паска, Пасха), Ушэсце, Тройца, Пятроўка, Дзевятнік (Дзевятуха), Дзесятнік (Дзесятуха), Казанская (градавы дзень), Спасаўка (пост) і Спасы (Макавей, Яблычны, Хлебны), Узвіжанне, Прачыстая, Пакровы (Трэцяя Прачыстая), Увядзенне і інш.
Больш падрабязна глядзіце ў кнізе Алеся Лозкі «Беларускі народны каляндар» (Мінск, 2002).

ДАДАТАК 1

Праваслаўная пасхалія на 2009 – 2020 гг.
з разлікам залежных ад Пасхі свят

ГГа-ды	Працягласць ад Ражаства да Вялікага посту	Тыдзень Сырапусны, Загавенне на Вялікі пост	Пасха (Вялікдзень)	Узнясенне Гасподняе (Ушэсце)	Тройца (Пяцідзесят-ніца)	Працягласць Пятрова посту	
	тыдні	дні	стары
стыль	новы стыль	стары
стыль	новы
стыль	стары
стыль	новы
стыль	стары
стыль	новы
стыль	тыдні	дні	
22009	7	5	16.02	01.03	06.04	19.04	15.05	28.05	25.05	07.06	3	6	
22010	5	4	01.02	14.02	22.03	04.04	30.04	13.05	10.05	23.06	6	-	
22011	8	3	21.02	06.03	11.04	24.04	20.05	02.06	30.05	12.06	3	1	
22012	7	2	13.02	26.02	02.04	15.04	11.05	24.05	21.05	03.06	4	3	
	10	-	04.03	17.03	22.04	05.05	31.05	13.06	10.06	23.06	1	4	
22014	7	6	17.02	02.03	07.04	20.04	16.05	29.05	26.05	08.06	3	5	
22015	6	5	09.02	22.02	30.03	12.04	08.05	21.05	18.05	31.05	4	6	
22016	9	4	29.02	13.03	18.04	01.05	27.05	09.06	06.06	19.06	2	1	
22017	7	2	13.02	26.02	03.04	16.04	12.05	25.05	22.05	04.06	4	2	
22018	6	1	05.02	18.02	26.03	08.04	04.05	17.05	14.05	27.05	5	3	
22019	9	-	25.02	10.03	15.04	28.04	24.05	06.06	03.06	16.06	2	4	
22020	7	6	17.02	01.03	06.04	19.04	15.05	28.05	25.05	07.06	3	6	

ДАДАТАК 2

Каталіцкая пасхалія на 2009–2020 гг.
з разлікам залежных ад Пасхі свят па новым стылі

Гады	Попелец	Пасха
(Вялікдзень)	Ушэсце	Сёмуха
(зыход
Святога Духа)	Божае цела	Першая нядзеля
Адвенту
(перадкалядны пост)	
2009	25.02	12.04	21.05	31.05	11.06	29.11	
2010	17.02	04.04	13.05	23.05	03.06	28.11	
2011	09.03	24.04	02.06	12.06	23.06	27.11	
2012	22.02	08.04	17.05	27.05	07.06	02.12	
2013	13.02	31.04	09.05	19.05	30.05	01.12	
2014	05.03	20.04	29.05	08.06	19.06	30.11	
2015	18.02	05.04	14.05	24.05	04.06	29.11	
2016	10.02	27.03	05.05	15.05	26.06	27.11	
2017	01.03	16.04	25.05	04.06	15.06	03.12	
2018	14.02	01.04	10.05	20.05	31.05	02.12	
2019	06.03	21.04	30.05	09.06	20.06	01.12	
2020	26.02	12.04	21.05	31.05	11.06	29.11	

1.5. КАЗКАВАЯ ПРОЗА

Казка як жанр дзеліцца на некалькі жанравых разнавіднасцей: анімалістычныя казкі, або казкі пра жывёл, чарадзейна-фантастычныя, рэалістычныя, г. зн. жыццепадобныя, сярод якіх вылучаюцца авантурна-навелістычныя казкі пра прыгоды героя, бытавыя і сацыяльныя. Акрамя таго, сустракаюцца казкі з адметнай кампазіцыяй – кумулятыўныя (ланцужковыя з паўтарэннем ці нарошчваннем аналагічных дзеянняў ці эпізодаў) і дакучныя (бясконцыя або звышлаканічныя тыпу «Жили-были два гуся. Вот и сказка вся»). На гэту класіфікацыю вы і будзеце арыентавацца пры вызначэнні жанравай разнавіднасці казкавых тэкстаў.
Ідэальны запіс казкі можна атрымаць пры выкарыстанні тэхнічных сродкаў. Запісваючы казку «ўручную», збіральнік павінен імкнуцца занатаваць тэкст слова ў слова, каб перадаць яе жывы вобраз з усімі паўторамі, удакладненнямі, заўвагамі выканаўцы. Напрыклад: «Жылі два браты. Адзін жыў у пана, войтам, а другі брат узяў ажаніўся, сын у іх радзіўся. Радзіўся сын, і сам памёр, і маць памерла, асталася сірата гэтая. Вот яны жывуць. Гэты ўжо войт, брат гэты, хоча, штоб як памёрпляменнік, штоб яму часць асталася. Так хлопец сабраўся і пайшоў... ».
У залежнасці ад таго, як вам удалося запісаць казку, зрабіце адзін з наступных каментарыяў: «Дакладны запіс казкі», «Дакладны запіс казкі з элементамі пераказу» (пры гэтым частка, якая з’яўляецца пераказам, падаецца ў квадратных дужках), «Вольны запіс казкі», «Пераказ казкі».
Задача практыканта – выявіць натуральную лінію жывога бытавання казак, калі яны сапраўды перадаюцца з вуснаў у вусны, а не бяруцца з кніжак. Тым не менш нават калі казка атрымала другаснае жыццё, увайшла ў побыт праз чытанне надрукаванага тэксту, пры вусным узнаўленні выканаўца міжволі будзе прыстасоўваць яе да мясцовай традыцыі і сваёй індывідуальнасці, таму добра вядомыя сюжэты набываюць рознае тэкставае афармленне. Параўнаем пачаткі казкі пра казу і ваўка:
а) Жыла козачка ў маленькім-маленькім доміку. Аказянілася. Ну, ідзець на паляванне:
– Дзеці, нікому не адкрывайце. Закрывайце, не адкрывайце.
Паходзіць, прыбягае:
– Мае дзетачкі, казянятачкі, адчыніце, атварыце, ваша мамка ідзець, малачка вам нясець, поўны цыцы малацыцы, поўны рожкі вадзіцы.
б) Здзелала козачка сабе хатку ў лясу і жыве, расціць дзяцей. А казлянятак тых было пяць штук. А гэтыя казляткі ўсе роўненькія, а адзін – самы маленькі казлёначак. Вос яна, гэта каза, закрые хатку, пойдзе ўжо, насабіраецца, наесца, напасецца, прыйдзе і говорыць:
– Казлятушкі-дзіцятушкі, атапрыцеся, я – ваша маць прыйшла, малачка вам прынясла.
Як бачна, тэксты істотна адрозніваюцца ад апрацаванай і добра вядомай вам казкі пра ваўка і сямёра казлянят.

П а р а д ы. 1. Канешне, добра, калі ў вёсцы ёсць вядомыя ўсім казачнікі. Высветліце прозвішчы казачнікаў-прафесіяналаў або проста добрых выканаўцаў і накіроўвайцеся да іх.
2. Пра патэнцыяльных інфармантаў можна даведацца ў дзяцей і падлеткаў. Спытайце іх, хто і калі расказваў ім казкі (маці, дзядуля, бабуля, суседзі, равеснікі). Цікава запісаць казку двойчы – ад дзетак і ад дарослых.
3. У тым выпадку, калі вы маеце справу з дарослым чалавекам, які згодны расказаць казку, высветліце, хто яго навучыў казкам, дзе, калі, у якім узросце, ад каго ён яе чуў, і запішыце адказ.
4. Запісвайце літаральна ўсе казкі, якія ёсць у рэпертуары выканаўцы, нават калі высветліцца, што яны запазычаны з надрукаваных зборнікаў. Такім чынам, мы атрымаем казку, якая ўвайшла ў вуснае бытаванне і, магчыма, набыла новыя дэталі падчас імправізацыі.
5. Звярніце ўвагу, як выканаўцы называюць казкі (напрыклад, байкі), як пазначаюць назвы казак (напрыклад, «Пра казу і ваўка», «Казляты і воўк»; «Як воўк дзедаву гаспадарку перавёў», «Коляды» (пра ваўка-калядоўшчыка, які выманіў у дзеда ў якасці каляды ўсю жывёлу і птушку), «Як дзед ваўка абдурыў» (версія таго ж сюжэта); «Каза-дзераза», «Пра казу лупленую» і г. д.)
6. Высветліце, ці існуюць асобныя казкі для дзяцей і дарослых, «мужчынскія», «жаночыя», т. зв. «сараматныя», якія расказваюцца толькі ў пэўнай кампаніі. Апошніх у нашым фальклорным архіве вельмі мала, можна сказаць адзінкі: звычайна гэта эратычна-сексуальныя творы накшталт тых, што былі надрукаваны А. Афанасьевым у кнізе «Русские заветные сказки. Только для взрослых!!! Только для мужчин!!! » (Мінск, 1992).
Актывізаваць памяць інфармантаў дапаможа апытальнік.

Апытальнік для збору казкавай прозы

1. Якія казкі вы чулі ў дзяцінстве? Ад каго? Якая ваша самая любімая казка? Ці расказваеце вы казкі сваім дзецям (унукам)? Якія? Ці пераказваеце вы  ім казкі, якія кальсьці чыталі або вывучалі ў школе? Якія?
2. Можа, вы ведаеце казкі пра лісу, якая прыкінулася мёртвай і выкрала рыбу з воза, пра ваўка ля палонкі, ашуканага лісой, пра лісу-павітуху, пра звяроў у яме, якія з’ядаюць адзін аднаго, пра зайца і лісу (ледзяную і лубяную хаткі гэтых звяроў), пра лісу і дразда (салаўя, дзятла), варону і лісу, лісу і жураўля, пра ката, пеўня і лісу, пра дурную лісу, якая топіць збан, пра ваўка ў гасцях у сабакі, пра сабаку-шаўца, пра ката, які напалохаў у лесе звяроў, пра вайну свойскіх жывёл з дзікімі, пра пахаванне мышамі ката, які прытварыўся мёртвым, пра ваўка-дурня, пра ваўка і казлянят, пра жывёл, якія ўцяклі ад гаспадара ў лес, пра мужыка, мядзведзя і лісу, пра ўдзячнага мядзведя, пра вяршкі і карэньчыкі, пра мядзведзя на ліпавай (бярозавай) назе, пра спевы ваўка з мэтай выманіць у старога маёмасць, пра камароў і мядзведзя, пра церамок мухі, пра размову жаб і інш.?
3. Ці ведаеце вы якую-небудзь дакучную казку, якую расказваюць, каб адчапіцца ад дзяцей?
4. Можа, вы чулі такія казкі, дзе шмат паўтораў? Напрыклад, «Казу гнаць»: каза не хоча ісці з лесу з арэхамі, па казу выпраўляюць ваўкоў, на ваўкоў мядзведзя і г. д.; пра тое, як пеўнік выбіў курачцы вока, бо ляшчына парвала яму порткі, а ляшчыну абгрызлі козы, бо іх не глядзелі пастухі і г. д.; пра разбітае яечка, пра калабка, пра былінку і вераб’я, пра церам мухі, пра рэпку і да т. п.
5. Ці чулі вы калі-небудзь «сараматныя» казкі з брыдкімі словамі? Дзе і калі іх расказваюць?
6. Відаць, вы ведаеце чарадзейныя казкі. Калі не памятаеце якія, то я вам падкажу. Можа, гэта казка пра пераможцу змея і вызваленне царэўны, пра Кажамяку, пра тры падземныя царствы, пра салдата, які знайшоў царэўну, пра смерць Кашчэя, пра Кацігарошка, пра Бабу Ягу, пра звярынае малако, пра няверную жонку, што выкрала ў мужа чарадзейны прадмет і перадала палюбоўніку, а мужу дапамаглі верныя жывёлы ці дзяўчына, пра хітрую навуку ў чараўніка, пра дзяцей, якія трапілі да ведзьмы і выратаваліся, пра хлопчыка і ведзьму, пра каваля і чорта, пра салдата і смерць, пра людаеда, пра жаніха-ваўкалака, пра зачараваную царэўну, пра царэўну-жабу, пра падменную нявесту або жонку, пра падчарку і родную дачку бабы, пра дзяўчыну-кветку, пра скамянелае царства, пра пунсовую кветачку, пра жонку вужа, пра Фініста яснага сокала (мужа-асла, барана, казла), пра братоў-крумкачоў, пра падарожжа да сонца, пра Марку Багатага, пра заляцанні цара да прыгажуні – жонкі мужыка (свайго слугі), пра самаграйныя гуслі, пра мачаху і падчарку, пра дванаццаць месяцаў, папялушку, цудоўную карову, Сіўку-бурку, канька-гарбунка, пра Ямелю, Нязнайку, пра ката ў ботах, ката Максіма, шэрага ваўка, пра маладзільныя яблыкі, Жар-птушку, залатую рыбку, чарадзейны пярсцёнак, пра жывёл-зяцёў, пра Івашку Мядзведжае вушка, пра Еруслана, Іллю Мурамца, пра скрыпача ў чарцей, пра сынка з кулачок, Снягурачку, Бязручку, Баву-каралевіча, мёртвую царэўну і чарадзейнае люстэрка, пра пеўня і жорны, пра Гора, пра Шчасце і Багацце, цудоўных дзяцей, жывую ваду і г. д.
Як толькі інфармант скажа, што ведае тую ці іншую казку, папрасіце яго расказаць яе, а потым рухайцеся далей. Калі любімай казкай інфарманта аказваецца рэалістычная, то магчыма, што ў яго рэпертуары іх некалькі. Паспрабуйце даведацца, ці знаёмы яму казкі пра дурную бабу (жонку), лянівую жонку, разумную дзяўчыну, абгавораную жонку (дзяўчыну), верную жонку, прытворнапамёршую дзяўчыну, непраўдзівыя абвінавачванні, выпраўленне лянівых, пана і мужыка, папоў, няверную жонку і разбойніка, высакародных разбойнікаў, дурнога чорта, спаборніцтва ў смеху, спрэчкі, хто мацнейшы, хто праспявае песню даўжэй, разумных і дурных, ўцёкі парабка, прыгоды салдата і г. д.

1.6. НЯКАЗКАВАЯ ПРОЗА

Пры вызначэнні жанру запісаных вамі тэкстаў мэтазгодна кіравацца пэўнай класіфікацыяй няказкавай прозы, якая складаецца з наступных частак: легендарная проза, прымхлівая проза, рэалістычная проза, смехавая проза.
Легендарная проза.
Сярод легендарнай няказкавай прозы вылучаюцца адпаведныя жанравыя віды легендаў:
а) міфалагічныя легенды з падзелам на касмаганічныя (пра стварэнне свету і яго асобных частак), заагенічныя (пра стварэнне і з’яўленне жывёл, птушак, насякомых, раслін), антрапагенічныя (пра паходжанне чалавека), эсхаталагічныя (пра канец свету ці яго частак);
б) гістарычныя легенды, у якіх падаюцца міфалагізаваныя звесткі аб этнічнай гісторыі беларусаў, іх паходжанні або аб паходжанні асобных груп (напрыклад, палешукоў і палевікоў), расказваецца аб першых насельніках беларускай зямлі, гістарычных падзеях мінулых часоў, ёсць указанні на гістарычных асоб, грамадскія адносіны і г. д.;
в) тапанімічныя легенды, звязаныя з геаграфіяй пэўнай мясцовасці, яе памятных ландшафтных аб’ектаў, з паходжаннем гарадоў, вёсак, азёраў, рэк, урочышчаў, курганоў і іх назваў. Тапанімічныя легенды адрозніваюцца ад гістарычных па дамінантнай мэце: яны скіраваны на тое, каб даць гістарычнае або псеўдагістарычнае тлумачэнне паходжання назваў геаграфічных аб’ектаў;
г) маральна-этычныя легенды, галоўны матыў якіх – пакаранне за зло і ўзнагарода за дабро. Большая частка гэтых твораў развівалася ў рэчышчы народнай хрысціянскай культуры.
Прымхлівая проза (прымхліцы).
Ядро аповедаў – сутыкненне чалавека са светам звышнатуральнага, цудоўнага, цудадзейнага, незвычайнага, з тым, што раптам перапыняе натуральнае існаванне або вылучае нейкія з’явы, аб’екты, рэчы, прадметы з ліку звычайных, натуральных. Напрыклад, ёсць звычайныя людзі і ёсць ведзьмы, русалкі, дамавікі, лесуны, чараўнікі, варажбіты, ваўкалакі; звычайныя камяні і божыя, цудадзейныя, чортавы; звычайныя месцы і заклятыя.
Рэалістычная проза (бываліцы, апавяданні-ўспаміны ці мемуары).
Яе тэмы звязаны з падзеямі недалёкага мінулага, якія адбыліся на памяці апошніх пакаленняў, тычацца ўсіх жыхароў вёскі або асобнай сям’і і яе членаў. Для нашага часу гэта гістарычныя падзеі ХХ ст., выпадкі, здарэнні, што былі з рэальнымі людзьмі. Яны могуць быць па-свойму цудоўнымі, незвычайнымі, фантастычнымі, прымхлівымі, але ў іх аснове ляжыць тое, што ўразіла нашых сучаснікаў, падалося ім значным, істотным (напрыклад, факты цудоўных выратаванняў, здзейсненых прадказанняў, сноў, сутыкненні са сферай незвычайнага, што нядаўна ўвайшло ў свядомасць і знаходзіцца па-за сферай традыцыйна-міфалагічнага).
У ранейшыя часы рэалістычная проза была той глебай, на якой паступова фарміраваліся часткі легендарнай. 

Апытальнік для збору няказкавых аповедаў

1. Ці чулі вы ад старых людзей, як стварыўся свет (зямля, неба, сонца, месяц, зоркі), адкуль узяўся чалавек, жывёлы, расліны?
Узор запісу:
а) Колас быў ат самого нізу і да верху. Ну, і так у народзе гаварылась: прагнявілі Бога і, значыть, Бог ізнял колас, абшморгувал ад долу і сюды, тёг рукою сашморгувать колас, і думал усе сашмаргнуць, аставіть людзей на голад. Дак каты закаўкалі, сабакі загаўкалі. І на йіх долю аставіл о се маленькі колас. І кадата, як ішчэ мала я була, дак нажнуть жыта первого, звалось первожоннэ, намолотять і намелють і дають котіку і сабакі, шо мы на йіх долі жывом.
б) Кукушка, шо куе, была девушкай. Дак купалася девушка і купалася ў морі. Прылятеў змей і хател забрать ее будта бы за жэну. Мужык такі быў. І ана не пашла: «Я за тебе не пайду!» І юн сказаў ей так: «Ну, еслі ты за мене не пайдеш, то каваць табі век». І зрабіў яе на зязюлю. І яна лятае і куе, будта бы так. Де кукушка куе, да і гаварать: о тая кукушка была девушкай.
в) Удод жэ быў цар птіц. За арла быў старшый. Тады ён захатеў богам быть. А бог сказаў: «Будь ты смердючым удодам і ляті і крычы: «Худа тут!» І яму і поэзвішчэ такэе далі: смэрдючый удод.
г) ...Дзявал дабыў пяску са дна мора, а Гасподзь з гэтага пяску прасцёр зямлю роўна-шырако, як кляновы ліст.

2. Ці памятаюць вашы людзі аб падзеях вельмі далёкага мінулага (напрыклад, аб старых князях, панах, разбойніках, асілках, волатах, веліканах, аб тым, як з’явіліся на гэтай зямлі беларусы, палешукі, ліцвякі, хто заснаваў вашу вёску, аб татарах, шведах, французах і іншых народах)?
Узор запісу:
а) Тут у нас называють адных швэдамы – это, значыть, було так... Одын ужэ ныжэнатый кавалер пойіхав в розведку... І бачыт вун: йідэ швэд... Этой швэд раздзіваецца. А там колодяз був возле выкопалы... І відіт вун, шо ны мужчына, алэ жэншчына, баба... Вун думае: стой! Я тэпэр жэ з тэбэ ны буду боятысь. То ж баба! Вун, значыть, злазіт і за тое орудые ўжэ... І она по-русеі ёму заговоріла. Говоріть: «Слушай, не убівай меня. Еслі, – говоріть, – не жэнат, то буду вэрна жэна, а еслі жэнат, буду слуга но нэ убівай». І вун этого коня забрав і ей і повів туды в свуй лагерь...
б) Ну, это ж шоў турок. Да ўбіваў людей. Моцно. Ну, у нас трі семьі осталося да вуховаліся...

3. Што ў вас расказваюць пра тое, чаму так называецца ваша вёска або суседняя? Як і чаму называецца возера, рэчка, балота, урочышча, курган, гара, луг, лес?
Узор запісу:
Калісьці на месцы нашай вёскі, ды не толькі нашай, але і многіх навакольных таксама, было мора... Плавалі на ім караблі – драўляныя, вялізныя, на два ды на тры паверхі... Хто ж яго ведае, ад чаго так здарылася, але калі нейкі небарака і выпадаў часам з чоўна ці таго ж самага карабля, то яго выносіла на бераг нейкая невядомая сіла...
А потым і мора тое прапала. Здарылася гэта так. Ішла Божая Маці і несла дзіця-немаўля, а тут хваля як шухнула – і панесла яго. Так і не выратавалася дзіця. Дык Божая Маці пракляла мора і сказала, каб яно балотам, парослым імхамі, стала. Так і здарылася. Пазней сталі вёскі будаваць. Нашу паставілі якраз за тым балотам – імхом, дык і назва да яе адпаведная прыліпла – Замошша.

4. Ці ведаеце вы расказы пра тое, як Бог, Божая Маці, святыя хадзілі па зямлі, каралі злых, сквапных нядобразычлівых людзей і ўзнагароджвалі добрых, пра вялікіх грэшнікаў або святых пакутнікаў, пра мясцовых прападобных і іх цуды, пра святыя прошчы і звязаныя з імі цуды, пра цудоўныя абразы, іх з’яўленне, пра абразы, якія плачуць, сыходзяць крывёю і г. д.;
•	пра цэрквы і касцёлы, якія чамусьці праваліліся пад зямлю, і звязаныя з імі падзеі, цуды, здарэнні;
•	што бывае з чалавекам, які звязаўся з нячыстай сілай, прадаў душу чорту, д’яблу? Ці расказваюць у вас пра такія выпадкі;
•	як ставіцца да жанчын, якія не ў свой час прадуць, Параскева Пятніца;
•	выпадкі цудоўнага выздараўлення і выратавання людзей, якія шчыра верылі ў Госпада Бога, Ісуса Хрыста, Прачыстую і святых?
5. Ці ведаеце вы жудасныя або смешныя гісторыі аб сустрэчах людзей з рознымі нячысцікамі, нябожчыкамі, ведзьмамі, ваўкалакамі; аб выпадках, якія адбываліся ў заклятых месцах, каля цудадзейных крыніц, камянёў, дрэў; аб дапамозе розных духаў чалавеку?
Узор запісу:
а) Вот, хто на русальнай нядзеле ўмірае з дзяўчат маладых, тыя і становяцца русалкамі.
Калісь я пашла з маткай на поле, ішлі па жыту, тут яна схваціла за руку, кажа: «Стой! Ціха!» А жыта каласкі падскакуюць і віск на поле. Тады я і ўбачыла іх.
Яны як абыкнавенныя людзі. Дзеўкі ў белых сарочках, з чорнымі, белымі касамі. Я тады спужалася, добра, што яны нас не ўбачылі. Калі яны спаймаюць чалавека, то счакочуць, пакуль ён не памрэ;
б). Умэр чоловік і ходыв до дому. Жонка его взяла ботню, дэ одэжда ляжала. Ботню поставіла кай порога і одэжу чэрэз порог пэрэкладае в ночы. Вун ідэ і спрашывае: «Шо ты робіш?» Вона кажэ: “Убране шукаю». – «А нашто тобі то убране?» Вона кажэ: «На вэсілле пойду». – «Куда жэ ты пойдэш на вэсілле?» – «Брат с сэстрою жэніцца». Вун кажэ: «Нігдэ на світы нэ мае, коб брат с сэстрою жэнівся». Вона одказывае: «Нігдэ нэ можэ буты, коб умэр да ходыв». Вун до кажэ: «Вот догадалася». Ушов і больш нэ прыходыв.
в) Вывэв чоловік на пашу конэй, бачыть, а ходыть баба да вэніком росу збывае, а мужык той лейцамы по росе: «Шо бабэ, то мнэ!» Прышов домой да повесів лейцы, а з іх – молоко тэчэ... пошов к той бабе, шоб менш було;
г) Як красуе жыто, то ходыть росавко, а хто бачыв? Кажуть люды, як умрэ запэта дэвко, то вона росавкою ходыть, а мо то нэправда.Одна баба козала: «Уй, а всэ на свэтэ ест!» А дэ выэто бачэлэ, шоб умэршэ гулялэ? Жэнчына козала, што в яе дочкі утопывся хлопчык. Пошлы мужчыны ему копаты, то стоіць кавалэр, ля емы. То козалэ, шо той хлопчэк. Мужчыны покідалы всэ...
д) ...Ноччы ў вёсцы пачала крычаць адна жанчына. Калі збеглася ўся вёска, яна расказала, што да яе прыходзіў вупыр і хацеў выпіць яе кроў, але яна па парадзе яшчэ сваёй бабулі трымала ў хаце асінавае бервяно. Тым бервяном яна яго і стукнула, а той нема завыў і знік...
е) У маёй жа сястры, у цёткі Мані, жыў дамавік. Які то дамавік, кот як кот. А яна ж кажа, што то дамавік. Якісьць, казала яна, пайшоў паморак па дзярэўні. Да кожнай хаты прыбіўся, а да яе не завітаў, бо дамавік не пушчаў...

6. Ці памятаюць у вашай сям’і пра жыццё продкаў да трэцяга-чацвёртага калена? Напрыклад, пра тое, якімі яны былі, што з імі здаралася, куды яны ездзілі на заробкі, у якія краіны і гарады, пра ўдзел у розных войнах і розныя жыццёвыя выпадкі.
•	Як жылося людзям «пры Польшчы», «пры Расіі», «пры Саветах»?
•	Што расказвалі пра першы дзень Вялікай Айчыннай вайны, паводзіны немцаў і партызан, апошні дзень вайны, вяртанне з вайны, пасляваенныя гады?
•	Якія цяжкасці былі ў вашым асабістым жыцці, цікавыя ці незвычайныя здарэнні?
•	Што вы думаеце пра будучае? Якім яно будзе для нашай краіны, вашых дзяцей, унукаў?
•	Што можа здарыцца дрэннага? У якой ступені будучае залежыць ад Бога і ад людзей?

1.7. СМЕХАВАЯ ПРОЗА

Гэты раздзел фальклорнай прозы вельмі слаба прадстаўлены ў нашым архіве, таму на яго трэба звярнуць асаблівую ўвагу.
Жанры смехавай прозы скіраваны на тое, каб выклікаць у слухача ўсмешку. Да іх ліку адносяцца небыліцы, анекдатычныя казкі, анекдоты, жарты, досціпы (гумарэскі).
У дадзеным выпадку наша задача будзе скіравана на тое, каб адшукаць і запісаць беларускія анекдоты, якія ў сваёй тэматыцы і стылістыцы маюць нацыянальныя рысы, расказваюцца па-беларуску, лічацца сваімі. Даследчыкі фальклору слушна падкрэслівалі, што ў анекдотах своеасаблівасць нацыянальнага і мясцовага матэрыялу праяўляецца значна вастрэй, чым, напрыклад, у казках. Нярэдка на адзін і той жа сюжэт бытуюць уласна анекдоты і анекдатычныя казкі. Як іх адрозніваць? Практычна па колькасці эпізодаў. Анекдот – гэта часцей за ўсё аднаэпізоднае апавяданне пра смешную падзею, сітуацыю, рысу характару чалавека ці ўчынак, якое мае неспадзяваную камічную развязку. Анекдатычныя казкі звычайна не абмяжоўваюцца адным эпізодам, імкнуцца да разгорнутасці, сюжэтнасці, «абрастання» трапнымі мастацкімі дэталямі.
Некаторыя беларускія вёскі, як і балгарскі горад Габрава, славіліся сваімі анекдотамі. Вёска Маркавічы, што на Гомельшчыне, напрыклад, карысталася ў беларусаў тою ж славай, як Пашахонне ў рускіх. У 30-я гг. ХХ ст. фалькларысты запісалі анекдоты аб хваенцах (в. Хвойня Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці), якія нібыта цягнулі вяроўкай вала на дуб, каб прымерыць кульбаку, усцягвалі на страху карову паесці зялёнае жыта, якое парасло з нявымалачанай саломы, і інш.
Жарты і гумарэскі амаль не адрозніваюцца ад анекдотаў. Аснова жарту – смешнае здарэнне, дасціпная насмешка над паасобнымі рысамі і якасцямі людзей. Яго найбольш папулярная форма – дыялог з нечаканай завяршальнай фразай. У адрозненне ад анекдота ў гумарэсцы можа адсутнічаць нечаканая камічная развязка. Гумарэска характарызуецца незласлівасцю і добразычлівасцю насмешкі з прыватных з’яў.
Трэба сказаць, што і прафесійныя фалькларысты з цяжкасцю адрозніваюць жарты і гумарэскі ад анекдотаў, таму ў выданнях змяшчаюць іх пад агульнай назвай «Жарты, анекдоты, гумарэскі», а ў каментарыях не пазначаюць жанравую прыналежнасць таго ці іншага твора.
Апытальнік для збору смехавай прозы

1. Ці ведаеце вы такія смешныя расказы, дзе ўсё парушана, адбываецца навыварат? Вось як у гэтым: «Наняўся я ў аднаго гаспадара пчол пáсціць – пяцьдзесят раёў пчол. Кожны дзень трэба было іх сашчытаць і выпусціць за пажыўнасцю. Вернуцца – трэба пералічыць іх, выдаіць і ў вуллі пазаганяць...»
2. Ці ведаеце вы розныя смешныя кароткія гісторыі пра:
•	паноў, папоў, ксяндзоў, аканомаў, войтаў, наглядчыкаў і г. д., пра іх махлярствы і любоўныя пахаджэнні;
•	кемлівых мужыкоў;
•	хітрых і разумных жонак;
•	кемлівых салдат, жабракоў, зладзеяў;
•	ашуканага мужыка;
•	цыганоў, яўрэяў, ліцвінаў, палешукоў, мазураў, ляхаў, маскалёў, хахлоў, немцаў, жыхароў пэўнай мясцовасці, мястэчка, вёскі, членаў сям’і з пэўным прозвішчам, мянушкай і г. д.;
•	мужыка і жонку, пра бацькоў і дзяцей;
•	дурняў, хітруноў, п’яніц, гультаёў, абжор, жулікаў і г. д.?
Узор запісу:
а) Поп, едучы ў дарогу, схаваў пад сядзенне перакуску, што пападдзя яму падрыхтавала. Мужык, які вёз папа, намацаў яе ды з’еў. У дарозе, захацеўшы перакусіць, поп падняў сядзенне, але нічога там не знайшоў.
– Ох, Цімох, Цімох, я гэтага не люблю, – сказаў ён з дакорам мужыку. 
– Я ж ведаў, бацюшка, што не любіце, таму сам і з’еў, – адказаў кемлівы мужык.
б) Поп: Скажы, Данілка, хто на свеце самы весялейшы?
Данілка: Вы, бацюшка!
Поп: Чаму ж гэта я?
Данілка: Таму што калі мая мама памёрла, дык усе плакалі, а вы спявалі.
в) Аднае нядзелі пазбіраліся палешукі і няма ім з чаго які смех зрабіць, так узялі ката, прывязалі да яго гарошыну дый запалілі. Кот як ні пойдзе, крычачы, паміж гумен, тут неяксь страха загарэлася, дый ляснула ўся вёска, як свечка. От як палешукі ўмеюць смех зрабіць!
г) – Не, – кажа цыган дзецям сваім, лежачы ў цяньку, – я пайду на кірмаш, куплю кабылу. Кабыла прывядзе нам жарэбчыка...
– А я буду ездзіць на ім! – крычыць цыганоў сын.
Цыган плясь яму па мордзе!
– А заездзіш?!
д) Крычыць Кастусь з печы:
– А ну, падай, жонка, пірог!
– Да ты хоць вочы прадзяры!
– Дык рукі ж заняты: якраз чарку наліваю!

1.8. МАГІЧНАЯ ПРОЗА

Магічная проза – гэта вобласць фальклору, у якой адсутнічаюць жанры. Яна звязана з магічнай практыкай бытавога характару і грунтуецца на ўяўленнях, быццам выкананне пэўных дзеянняў, норм паводзін або, наадварот, іх пазбяганне дапамогуць засцерагчыся ад магчымай небяспекі, ліквідаваць негатыўныя наступствы, паспрыяць надыходу жаданага. Класіфікаваць магічную прозу можна розным чынам. Напрыклад, па функцыі магіі (засцерагальная, ахоўная, прадуцыравальная і г. д.), па тэматыцы прадметаў, якія выкарыстоўваліся ў магічных мэтах (хлеб, посуд, ткацкія вырабы, пража, адзенне, травы і г. д.). Трэба зыходзіць з таго, каго ці што імкнуліся засцерагчы, каму ці чаму магла пагражаць небяспека, г. зн. з той сістэмы каштоўнасцей, якая была для соцыуму галоўнай. У традыцыйным грамадстве яе аснову складалі чалавек, яго маёмасць, свойская жывёла, ураджай, прычым чалавек успрымаўся з боку яго стану, статуса, становішча (здаровы/хворы, нованароджаны, нявеста, парадзіха, жняя, жанчына/мужчына, падарожны і г. д.). Пры вербалізацыі ўяўленняў магічная проза набывае форму парад, патрабаванняў, тлумачэнняў, перасцярог, забарон, рэгламентацый, якія актуалізуюцца ў працэсе бытавой камунікацыі, выключанай з поля зроку збіральнікаў.
Каб запісаць магічную прозу, збіральнік з дапамогай пытанняў стварае штучную сітуацыю, у якой ён становіцца адрасатам, атрымальнікам звестак. Мы разумеем, што адказы на пытанні – гэта, уласна, не сама магічная проза, бо яна не паддаецца назіранню збоку, а толькі магчымы карэлят, які дае ўяўленне аб яе змесце і форме. У адказах фігуруюць розныя абярэгі, якія, на думку інфармантаў, дапамагаюць пазбегнуць няшчасцяў, перамагчы іх; пазначаюцца забароны, якіх трэба пільнавацца, каб не здарылася дрэннага, агучваюцца нормы правільных паводзін, якія спрыяюць надыходу пажаданых вынікаў і да т. п.
Магічная проза звязана таксама з каляндарнымі святамі і сямейнымі абрадамі. Напрыклад, падчас першых зімовых гулянак маладая пара выходзіла з хаты праз кажух, разасланы поўсцю ўверх, каб засцерагчы сябе ад нечаканай бяды; «аладак на Масленіцу пяклі столькі, колькі ў двары жывёлы, каб каровы, авечкі, коні былі здаровыя», «на Тройцу хадзілі ў лес, ламалі май. Упрыгожвалі ім хату, вароты, брамку, веснічкі. Казалі: “Будзе хадзіць ведзьма, дык каб у каровы малако не адабрала”, «на граной нядзелі забаранялася ўсякая работа, каб худоба не нарадзілася калекай».
Апытальнік уключае вузлавыя пытанні і разлічаны на творчае выкарыстанне, у чым памогуць нашы парады і ўзоры запісаў.

Апытальнік для збору магічнай прозы

1. Ці ведаеце вы, як можна засцерагчыся ад нячысцікаў, сурокаў, чараў, ваўкоў і г. д.?

П а р а д а. Пры размове з інфармантам абавязкова канкрэтызуйце пытанне. Напрыклад, спытайце, як засцерагацца ад чорта, ведзьмы, вупыра, ваўкоў і да т. п. Гл. даведку па складу ніжэйшай міфалогіі.

Узор запісу:
Як зобачыш одного воўка, то кажы: «Воўк, воўк, гдэ ты буў, як Суса Хрыста распыналы?» І як два воўка, то скажы так: «Воўкы, воўкы, дэ вы былі тогді, як Суса Хрыста на роспятые бралы?» І воўк не ўкусыть, у ёго зубы замыкаюцца.

2. Што забаранялася рабіць цяжарнай жанчыне і чаму?
Узор запісу:
Штоб у хвартух не брала ні круп ніякіх, ні хлеба, штоб с хвартуха не ела, бо, кажуць, дзіця будзе ў каждаго прасіць. Як бере с калодзезя воду, дак нельзя атліваць – у дзіцяці так сліна будзе ісці.

3. Што рабілі, каб роды былі лёгкія?
Узор запісу:
Як жанчына ў полазе, ёй кладуць на пасцель нож і суровыя ніткі, каб яна пры родах доўга не мучылася.

4. Як адратаваць дзіця ад начніц, крыксаў, пярэпалаху, сурокаў і г. д.?
Узор запісу:
Трэба прынесці ў новум вядры з трох калодзесяў ці з-пад млына ваду, паставіць пад калыскаю і кінуць у тую ваду нож, іголку і тры вугалькі. Калі маці гэта зробіць, хутка і бы ненарокам, так што ніхто не прыкмеціць, то дзіця адразу засне і начніцы мінуцца.

5. Што рабілі, каб пазбавіцца ад усялякай хваробы?
Вам могуць адказаць, напрыклад, што мыліся ў Чысты чацвер да ўзыходу сонца, вылівалі ваду пасля мыцця хворага на ростанях, пралазілі праз дупло, прасоўвалі кашулю хворага праз пракоп у зямлі і да т. п. Гэта універсальныя прыёмы.
Узор запісу:
Як боліе вэльмі, возьмы волос з больного, с потылыцы, да нэсы ў дванаццаць часоў на крыжову дарогу да закопай у зэмлю і кажы: «Кладу косы в сырую, холодную, німую, глухую зэмлю, коб вон одубеў, онэмеў, охолоў».

6. Што рабілі і казалі, каб пазбавіцца ад канкрэтных хвароб і насланняў?
У гэтым выпадку трэба добра ведаць народную медыцынскую тэрміналогію, якая ўключае пазначэнні агульнавядомых хвароб (крывацёк, удар, скула, зубны боль і г. д.) і такіх, якія цяжка суаднесці з пералікам хвароб з прафесійнай медыцыны (падвей, прыстрэк, стаццё, сцень і г. д.). Заўсёды ўдакладняйце пытанне, тым самым вы актывізуеце памяць інфармантаў. У гэтым вам дапаможа даведка, якая ўключае пералік хвароб, ад якіх імкнуцца пазбавіцца, выкарыстоўваючы розныя магічныя дзеянні і заклінанні.

Даведка. Бародаўка, крывацёк, ціск, звіх, выбой, удар, падвярот, зубны боль (зубішча, цемяннік), скула (рожа, залатуха), вогнік, астуда, жар (гарачка), лішай («кругі»), валасень, грыжа («грызь»), залатнік («роды, выкідыш, маціца»), болі ў жываце, доннік, каўтун (каўтуніца), бяльмо, ячмень, хвароба вачэй, ліхаманка, хінцюха (хінця, цётка, варагуша, трасца), урокі (зглаз, прыгавор, суроцы, стацце), нарадка, падучая, чорная хвароба, нязбытнік, падзіў, прыдзіў, прымаўка, прыстрэк, нагавор, сцень, падвей, ляк (спужанне, спуг, пярэпалах, упуд, зляк), начніцы (крыксы, плаксы), дзяцінец, радзімец, патайнік, сухоты, сухотнік, бязбытнік, боль (у розных месцах), нервы, раны, абвар, абжог, кашаль, чума, касцяная балячка, колька, патніца, запор, ікаўка, пякота, туга, смутак, гора, нуда, запой, перапой, п’янства.

Узор запісу:
а) Ну, бувае чорная болезь. І гавораць, шо праходзіть так. Узять накрыть, як не бачыў ніколі шчэ, шоб брало каго горе таке, узяць накрыть яо платком чорным і сесті, на бального сесті (голым задам) на голову і сказать: «Зеленое да рутачка жолтенькі цвет, было горачка, а сечас нет». Трі разы сказать».
б) З пэрэпугу волосы звіваюцца ў коўтун, у кучу, як шапка. У Чыстый чэтвер мэюцца да сходу сонца, коўтунчыкы одбывають камэньем, у новый платок звязывають і на бэгучую воду, дэ вода бэжыть, упускають тые коўтуны.
в) Помілом (печным) зміталі: по рукі звоныш – бородівкі пропалі. Або той пэсок трэба потэрты, дэ кура купаецця.
г) Каб сурокі зняць, то бяруць тры вугля, каб з бярозы толькі, кладуць у ваду і шэпчуць: «Вазьмі, чорны вугалю, з раба божага ўсё плахое і злое. Адкуль, чарната, прыйшла, туда і ідзі». Тры разы шэпчуць, а ваду тую нагавораную бяруць ды мыюць таго, каго сурочылі, а астаткі выліваюць, штоб сурокі туды і пайшлі, не вярнуліся назад.

7. Як засцерагчы свойскую жывёлу і птушку ад нячыстай сілы, сурокаў, нападу драпежнікаў? Што рабілі, каб карова давала многа малака?
Узор запісу:
а) Хвост у каровы абразалі, каб не браў урок.
б) Ніты замукалі на варацях – эта ад звера.
в) Каб каню не шкодзілі ўрокі, то трэба кусочак жычкі (чырвонай тасёмкі) уплесці ў грыво альбо прышыць да ўздэчкі.
г) Воўк пойдзе з пэўнай мясцовасці, калі абнесці вакол яе і ўтыркнуць на шост галаву зарэзанага ім сабакі.
д) На вербну нядзелю ў цэркаў ідзём, вербу свецім. Этай вербай кароў первы раз паганяем. С хлебам кароў вуганяюць. Кажу: «Не будзь урочна, а будзь малочна».

8. З якой мэтай, калі і які хлеб давалі карове? Што рабілі, каб карова (кабыла) «пагуляла»?
9. Што рабілі падчас пошасці (паморку) жывёлы? Ці практыкавалі ў вас абворванне вёскі? Як гэта адбывалася? Ці ткалі спецыяльнае палатно (абрэсканне, завеса, аброк, абыдзеннік і г. д.) і што з ім рабілі, каб спыніць паморак жывёлы?
10. Што рабілі пры ворыве, сяўбе, жніве, каб быў добры ўраджай? Напрыклад, бралі з сабой хлеб, кашу, яйка, закопвалі ў баразну велікоднае мяса, косткі, клалі ў насенне яйка, даручалі засяваць чалавеку з вялікай барадою, засявалі зернем з дажынкавага снапа, вянка, пакідалі ў полі «бараду» («казу», «перапяліцу», «дажынкі», «кветку») і г. д. Што рабілі ў іншыя дні і святы?
Узор запісу:
а) Як ідём жыто зажынать, наварым жыто в малом горшчыку і спорняком (трава) абвяжом его і бером с собою его на жніво. Нажнём, сноп не вяжэм, седаем ету кашу йісты з жыта. Ету кашу возьмем по трі раза в рот, а востальную з горшыка возьмем, выкідаём в сноп, і етот спорняк з горшыка снімаем і ў снуп кладём, да скажым: «А теперь дай нам божэ эту ніву даганіть да на будушчій год на этом месце доброго стога поставіть большого, і жыто штоб було ядренее, а нам штоб буг даў, штоб нам хліба свого хватало от нового до нового».
б) У нас на Петра колыханкі на вероўкі завязвалі і дзеці колыхалісь, шчоб лён велікі рос і коноплі... Да оны э ешчэ спевалі такую песенку:
Гу-та-та, гу-та-та,
Крышка хлеба на Петра...

11. Што рабілі, каб падчас працы на полі не балелі паясніца, спіна, рукі?
Узор запісу:
Як ідзём колісь жыто зажынать, то рвом этот спорняк (траву) і обв’язываем серп коло ручкі і на ручкі трохі, коб спурно было жать. І за пояс затыкаем, штоб не так поясніца болела. Голінку з дуба выломіло, затыкнём за пояс, штоб спіна не болела, штоб была спіна, як дуб, мочна.

12. Як засцерагчы ўраджай і ў агародзе ад буры, граду, засухі, нячыстай сілы, мышэй і птушак? Як выклікаць дождж?
Узор запісу:
а) Браць перву копу ржы, выежджаеш на поле со снопамі, і первый камэнь, который ў колесо стукнэ, взять его і прывезты в клуню, у сторону, куда класть рож (ад мышэй).
б) Як даждю нема доўго, дак у тры калодзезі мак сыплюць, дак ужэ дождж пуйдзе.
в) Шэ я помытаю от шчо. Оно ны знаю, чы гэто ад дожчу, чы од болезні якэйі. Я роспытаю одну старэньку бабу, то я вам ніколы раскажу. Ткалы кросна. За ныч выткалы гыбу на ручныкы. За ныч ўсё і спрэлэ, й основалэ, й выткалэ, й на ручныкэ порізалэ. Стоев крыж, на той крыж вішалэ.

13. Як засцерагчы хату і маёмасць ад пажару, навальніцы, маланкі, паводкі, нячыстай сілы, зладзеяў, прусакоў, блох, мух і г. д.?
Узор запісу:
а) А як дождж вэлікі быў – лопату вынесуць і пастаўляць под окно, як грымецьмэ, коб ня здубіло хату, к хмары той стороною, шчо садзіш хлеб.
б) Каб пярун не ўдарыў у будынкі, то найлепш дзе на страху борану завалачы, каб бусел гняздо залажыў.
в) Хочэш с хаты тараканы вывесці, зав’яжы ныточкою за ногу і через дарогу тягай і вэсілля спевай:
Вэзу батэньку богатую,
Жэнэмо коні вороныйі...
Вороныйі коні на стаеньку,
Половыйі волы до оборы...

У в а г а! Калі ў склад аповеду ўваходзяць заклінанні, праклёны, адсыланні, замовы ці, як у папярэднім прыкладзе, песні, іх таксама трэба старанна запісаць.

2. РЫТУАЛЬНА-МАГІЧНАЯ СФЕРА ФАЛЬКЛОРУ

2.1. ЗАМОВЫ

У рытуальна-магічнай сферы замовы стаяць паасобку. Асаблівы статус ім надае той факт, што ў тандэме «дзеянне – слова» менавіта слова выконвае ў замовах вядучую ролю. Трэба мець на ўвазе, што зафіксаваць замовы даволі цяжка. Справа ў тым, што бытаванне твораў гэтага віду мае спецыфічны характар: лічыцца, што носьбітамі замоў з’яўляліся «прафесіяналы», якія па розных прычынах трымалі ў тайне сакрэты свайго занятку.

У в а г а! У кожным населеным пункце ёсць свая «бабка», але верагоднасць таго, што яна можа адмовіцца адказваць на пытанні, даволі высокая. Вашы намаганні прынясуць плён толькі тады, калі вы здолееце ўсталяваць добрыя ўзаемаадносіны з інфармантам. Напрыклад, вопытны фалькларыст ніколі не распачне размову пра замовы ў пачатку свайго знаёмства з выканаўцам; калі ж час настане, трэба пачынаць з пытанняў пра замовы супраць хвароб ці гаспадарчых (напрыклад, паскардзіцца на дрэннае самаадчуванне), і толькі ў апошнюю чаргу распытваць пра любоўныя.

Даведка. Асноўныя групы замоў: 1) замовы, звязаныя з гаспадарчай дзейнасцю чалавека (паляванне, рыбацтва, пчалярства, збор грыбоў, ягад, захаванне жывёлы, ураджаю); 2) замовы супраць хвароб (ліхаманка, зубны боль, пярэпалах, грыжа, сурокі, укус змяі, крывацёк і інш.); 3) замовы, звязаныя з сямейнымі адносінамі і прыватным бытам (засцярогі ад напасці, смерці, злога духа, нячыстай сілы, нагавору ў час вяселля, нараджэння дзіцяці і г. д.); 4) замовы любоўнага прызначэння («прысушкі» і «адсушкі»); 5) замовы, звязаныя з грамадскімі адносінамі (супраць князёў, баяр, памешчыкаў, цароў, няправедных суддзяў, а таксама супраць вайны, супраць кулі на вайне і інш.).

Апытальнік для збору замоў

1. Як у вашай мясцовасці называюць замовы (загаворы, шэпты, нагаворы, словы)?
2. Ці ёсць у вас людзі, што ўмеюць замаўляць? Як іх называюць (знахар, шаптун, чарадзей, вядзьмак, бабка)? Ці вядома, каму і як яны перадавалі свае веды?
3. Ці захаваліся да цяперашняга часу замовы традыцыйныя (кананічныя), з устойлівай формулай і ўсвядомленымі адносінамі выканаўцы да твора?
Узор запісу:
Ва імя Айца і Сына, і Святага Духа. Стану я, раб божы (імя), благаслаўлясь, пайду, перахрышчась, з хаты ў чыста поле. У чыстым полі стаіць хата, у хаце з вугла ў вугал ляжыць даска, а на дошке ляжыць таска. Я той дошке, раб божы (імя), памалюся, пакланюся: о, гэта таска, не хадзі ка мне, рабу божаму (імя); хадзі, таска, навалісь, таска, на красну дзеву, у ясныя  вочы, у чорныя бровы,  у рэцівае сэрца, распалі ў ёй, рабы божай (імя) рэцівае сэрца, кроў гарачую па мне, рабу божаму (імя), не магла бы ні жыць, ні быць. Уся мая крэпасць. Амінь, амінь, амінь.

4. Якімі словамі звычайна пачыналіся замовы? 
Узор запісу:
Першым (другім, трэцім) разам, добрым часам, Благаславі, святая Марыя, Зоры-зараніцы, красныя дзявіцы.

5. Якімі словамі замовы заканчваліся? 
Узор запісу:
Тым маім словам і прамовам ключавыя словы, Слова маё крэпка. Амінь, Ва, ва, ва, ва, няхай будзе на ўвесь свет мая слава. Перад сонейкам стаю, Госпада Бога прашу: Госпадзі Божа, спасі і дапамажы мне.

6. Ці існуюць у вашай мясцовасці «механістычныя» замовы – традыцыйныя па форме, але з бяссэнсавым ужываннем асобных слоў або выразаў.
Узор запісу:
Пусіха, Расіха, Сохва-Сарохва! Ты яравая, гнаявая, гнілавая, калодная, балотная. Узнімі жыгала сваё.

7. Якія замовы супраць хвароб часцей за ўсё згадваліся ў вашай мясцовасці (ад зубнога болю, ліхаманкі, укусу змяі, грыжы, кровацёку і інш.)?
Узор запісу:
На сінім моры стаіць дуб на дванаццаць карней, на дванаццаць какатоў. У тых какатах гняздо, у тым гняздзе сядзіць змяя Салахвея. «Салахвея! Сунімай сваіх дзяцей, не пускай на нас яду!

8. Ці захаваліся замовы, звязаныя з паляваннем, рыбацтвам, пчалярствам, зборам грыбоў, ягад, захаваннем жывёлы, ураджаю і г. д.? Якія прадметы выкарыстоўваліся ў час замаўлення?
Узор запісу:
На жывёлу казалі так: «Зара-зараніца, ты ёсць адзініца. Я з малітваю тваёю, а ты з помашчу. Рабая кароўка глазлівая. Глаза сінія, глаза чорныя, глаза касыя-раскосыя, вам у маёй кароўцы не стаяць, цела яе не прымячаць, крыві яе не співаць. Ідзіце да мха на балота – там вам стаяць столікі засціланыя, кубкі наліваныя, там вам піць-гуляць, у маёй кароўкі не стаяць.

9. Як замаўлялі, каб засцерагчы ад смерці, напасці, злога духу, нячыстай сілы, бяссонніцы?
10. Ці выконваліся ў вашай мясцовасці спецыяльныя замовы падчас нараджэння дзіцяці, хрэсьбінаў, вяселля? Якія?
11. Калі і як выконваліся любоўныя «прысушкі» і «адсушкі»? Хто гэта рабіў?
Узор запісу:
На моры-акіяні, на востраве на Буяне, там стаяў дуб, пад тым дубам сто карней, на тым дубе сто кашчэй, на тых кашчах сто чарцей. Дзярыце, дзярыце, чэрці, душу Івана, ды ўкладзіце яго душу ў душу Соніну.

12. Ці існавалі ў вашай мясцовасці спецыяльныя замовы супраць вайны, кулі; замовы грамадскага прызначэння?
Узор запісу:
Іду я на суд, цягну нагу за нагою, увесь суд за мною.  Вужам еду, гадзюкаю паганяю, злачынцу губы і зубы замаўляю. А ты, суддзя, лезь на печ, замаўляю табе губы, зубы і рэч. Мая цоля, мая і воля. На моры, на акіяні на востраве на Буяне там сядзяць паны радамі. А вы, панікі, сэрца рэжце, а мяне не трогайце.

13. Якія дзеянні неабходна было рабіць у час замовы (абліцца, павярнуцца тварам на ўсход, узяць у рукі хустку або хлеб, перахрысціцца і інш.)?

У в а г а! Нагадаем, што ўсе дзеянні і каментарыі, што суправаджаюць выкананне замоў, таксама трэба старанна і дакладна запісаць.

14. Ці ёсць у вашай мясцовасці замовы новаствораныя, якія ўзніклі ў больш познія часы, у сувязі з імкненнем выканаўцы прыблізіць, прыстасаваць кананічны тэкст замовы да новых з’яў жыцця (замова супраць ДАІ, замова ад крадзяжу і інш.)?
15. Ці ўзнікаюць замовы ў наш час? Якія? Хто іх складае?

2.2. КАЛЯНДАРНА-АБРАДАВАЯ ПАЭЗІЯ

Каляндарна-абрадавая паэзія з рознай ступенню інтэнсіўнасці знаходзіцца ў жывым бытаванні, таму вы маеце магчымасць запісаць песні ўсіх чатырох цыклаў: зімовага, веснавога, летняга і восеньскага.

Даведка. Геаграфія распаўсюджання каляндарна-абрадавай паэзіі прадстаўлена ў табліцы. Але памятайце, што магчымы і выключэнні, прычыны якіх розныя, напрыклад міграцыя насельніцтва і інш.

Цыкл	Віды песень	Тэрыторыя бытавання	
зімовы	1) калядныя і шчадроўскія
2) засявальныя
3) стрэчаньскія	1) паўсюдна ў Беларусі;
2) Магілёўшчына;
3) вядомы адзінкавыя прыклады (Касцюковіцкі раён, Віцеб-шчына).	
веснавы	1) масленічныя

2) вяснянкі
3) валачобныя

4) юраўскія
5) песні абраду «ваджэння і пахавання стралы»

6) траецкія
7) куставыя

8) русальныя	1) Віцебшчына, Міншчына, Магілёўшччына, радзей Гоме-льшчына;
2) паўсюдна ў Беларусі;
3) Віцебшчына, Міншчына, Магілёўшчына, радзей Гоме-льшчына;
4) паўсюдна ў Беларусі;
5) Гомельшчына (Веткаўскі, Добрушскі, Гомельскі, Чачэр-скі, Рэчыцкі, Лоеўскі, Кармян-скі, Хойніцкі, Брагінскі, Светла-горскі, Петрыкаўскі раёны), Берасцейшчына (Лунінецкі), Магілёўшчына (Бабруйскі), Міншчына (Барысаўскі, Мінскі раёны);
6) Магілёўшчына;
7) Пінскі раён Брэсцкай воб-ласці;
8) Гомельшчына (Веткаўскі, Добрушскі, Рэчыцкі, Лоеўскі, Лельчыцкі. Петрыкаўскі, Чачэр-скі раёны)	
летні	1) купальскія
2) пятроўскія і касецкія

3) жніўныя	1) паўсюдна ў Беларусі;
2) Міншчына, Магілёўшчына, Гомельшчына, Берасцейшчына;
3) паўсюдна ў Беларусі	
восеньскі	1) ярынныя
2) ільняныя

3) канапельныя

4) збіральніцкія
5) талочныя
6) піліпаўскія	1) Цэнтральная Беларусь;
2) Паўночная Беларусь, Падз-вінне;
3) Паўднёва-Усходняя Бела-русь;

4) паўсюдна ў Беларусі;
5) паўсюдна ў Беларусі;
6) паўсюдна ў Беларусі	

У в а г а! Пры фіксацыі каляндарна-абрадавага твора не забывайцеся ўказваць не толькі яго відавую аднесенасць (напрыклад, калядная песня), але і жанравую форму (напрыклад, калядная велічальная гаспадару).

ЗІМОВЫ ЦЫКЛ ЗЕМЛЯРОБЧАГА КАЛЕНДАРА

1. Проза і паэзія калядна-навагодняга комплексу.
2. Песні, якія спяваліся на Стрэчанне (Грамніцы).

Проза калядна-навагодняга комплексу

Асноўныя тэмы: абходныя шэсці калядоўшчыкаў і шчадроўнікаў, абрадавая трапеза падчас трох куццяў, абрадавыя гульні з элементамі пахавання і вяселля, варожбы аграрнага і шлюбнага характару. Прапанаваны апытальнік і парады  дазволяць вам удакладніць асобныя важныя моманты, атрымаць адказы на большую колькасць пытанняў.

Апытальнік для збору калядна-навагодняй прозы

1. Як у вашай вёсцы адбывалася калядаванне? шчадраванне? навагодняе засяванне?
Абавязкова ўдакладніце, хто ўваходзіў у склад гуртоў (напрыклад, у некаторых вёсках існавалі свае правілы і абмежаванні: калядавалі мужчыны, а шчадравалі змешаныя гурты моладзі або хлопцы і дзяўчаты хадзілі асобна)? Ці захаваліся святочныя абходы цяпер і ў якім выглядзе?
Засяродзьце ўвагу на тым, якія маскі былі ў пераапранутых (напрыклад, Каляда, Шчодра (Шчадрэц), каза, конь, мядзведзь, воўк, журавель, бусел, тур, бык, вол, заяц, дзед, баба, анёл, чорт, ведзьма, цыган, смерць, каваль, салдаты, цары, каралі), як яны вырабляліся, што рабілі пераапранутыя, ці насілі з сабою зорку, які яна мела выгляд. Калі ёсць магчымасць, знайдзіце маскі і зорку, сфатаграфуйце (замалюйце) іх.
Узор запісу:
а) Бацька казла спляце з саломы, куль саломы падвяжуць, ды рогі сплятуць, ды хвост сплятуць, ды бубенчыкаў начапляюць на тога казла. І кажух такі яму падбяруць, цвет ці чорны, ці сівы, ці белы ўжо такі, але падбіраюць кажух, каб быў аднаго цвету;
б) ... строілі маску ваўка, убіралі аднаго парня, штоб шчодры сабраць і малышэй у хаце пужаць, штоб ім страшна была.
А як шчадруюць? Весела ды па-разнаму. Шчадруюць 6 январа – вечар перад Калядамі. Моладзь ідзе ў шчодры, а то і старыя, перадзеюцца, бывала, шчокі буракамі мазалі, пераапранаюцца мужчына ў жэншчыну і наадварот, сажай мазаліся, а то, бывала, вадзілі, помню, ката на вяроўцы. Ат, дурэлі, весяліліся. Хадзілі пад вокнамі, пелі песні, славілі хазяіна і яго хазяйства дамашняе. А пелі такое:
Шчадрую, шчадрую,
У клеці сала чую...

Звярніце ўвагу на нумарацыю твораў. Проза ідзе пад асобным нумарам. Калі ў прозе з’яўляецца песня, яе трэба дакладна запісаць і прысвоіць асобны нумар. У такім выпадку на картцы будуць пазначаны два нумары або некалькі, калі песень больш. Напрыклад, 16 17 18. У правым баку карткі запіс будзе мець наступны выгляд: шчадраванне + 1 (2, 3, 4) шчадрэцкая песня.
в) Молодэнько конэ запрагалэ в санкэ, то хутко бэжыть! Звэзду дэлалэ малые. Колэсцэ вырізвають, конікі уставляють, вонэ крутэтца. Ходыв стары чоловік со звэздой, научылэс од  нэго. Як нэма дэтэй, то пелі «застылай столы, клады пэрогы» (далей падаецца поўны тэкст песні).

2. Як і колькі разоў спраўлялі куццю?
Удакладніце, з якіх круп яна варылася, якія існавалі правілы прыгатавання і наступны рэгламент спажывання, каго і якім чынам запрашалі на куццю, што рабілі з рэшткамі, як варажылі аб будучым ураджаі і г. д.
Узор запісу:
а) Стол ставілі пад абразамі, а на стол пад вечар лажылі небагата сена і на яго ставілі гаршчок з куццёй. Куццю елі самі і давалі курам, каб добра несліся.
б) На багатую куццю гатовяць ежу разную, гасцей обязацельно завуць і крычаць у акно «Мароз, мароз, ідзі куццю есці!». І даўжны обязацельно выстраліць із ружжа.

3. Ці ведаеце вы гульні і прадстаўленні, што ладзіліся на Каляды? Як яны называліся? Хто ў іх удзельнічаў, ці былі сярод гульцоў пераапранутыя? Ці былі сярод гульняў такія, калі кагосьці жартам хавалі або жанілі?
Майце на ўвазе, што калядных гульняў было шмат, але фалькларысты звычайна проста самі апісвалі іх. Пры збіранні фальклорнай прозы трэба даваць дакладны запіс.
Узор запісу:
Вечарам збіраемся ў адной хаце і гуляем у розныя гульні. У хванты, у жмуркі ці ўздумаем жаніць каго-небудзь, выбіраем жаніха і нявесту, садзім іх у вазок, самі ўпрагаемся і хутка вязем іх вянчацца. І вось у хаце мы гуляем вяселле, пажэнім, а тады радзілі яны ўжо. Яна платочак на жывот пакладзе – ужо пузаценькая ходзіць. Кукалку скруцім, мордачку нарысуем. Радзіла – надо ў адведкі ісці, хлеба і сала несці.

Даведка. Прыкладныя назвы калядных прадстаўленнях і гульняў: «Яшчар», «Жаніцьба Цярэшкі», «Пава з павуком», «Каза», «Кабыла», «Цыганы», «Маланка», «Памярла наша Мальвіна», «Мядзведзь», «Пекчы ката», «Гульня ў нябожчыка», «Стукач», «Стук», «Сарві вішню», «Жаніць Бахара (Бахурку) », «Бахар», «Верабей», «Тры каралі», «Цары», «Шчодра», «Шчадрацы», «Падушачка», «Рэдзька», «Зязюля».

4. Як у вас варажылі на Каляды (Новы год)?
Узор запісу:
а) Дзеўкі хадзілі варажыць з блінамі. А першы жа блін маці на скаварадзе спячэ, дык з першым жа блінам бегаем. Каго ўстрэця? Як устрэця мужчыну старога, то так будзе там ці Мікалай, ці Пятро, ці Апанас, так будуць яе мужыка зваць.
Хадзілі ў баню, каменне кідалі ў пельку. Як каторая ўжо ўпусце камень, да не забурчыць, дык свякруха будзе харошая. А як у каторай забурчыць ужо, то свякруха будзе буркатлівая, не дай бог.
б) Сіялэ сімне зо льну кай калодзеза і прыказувалы: «Дай божэ знаты з кім на шлюб статы». Увечыры той завжды прысныцца. Гадалы на Крышчэнне, 19 январа.

5. Ці чыніліся ў вас на Каляды свавольствы? Якія? Хто гэта рабіў? Чаму? Як ставіліся да калядных свавольстваў вяскоўцы?
6. Што рабілі на заканчэнне Каляд?

Паэзія калядна-навагодняга комплексу

Калядныя і шчадроўскія песні.
Яны спяваюцца на Каляды падчас хаджэння па хатах калядоўшчыкаў. Каталіцкія тэрміны святкавання – з 24 снежня да 6 студзеня, праваслаўныя – з 6 да 21 студзеня. Таму майце на ўвазе: калі інфарманты кажуць, што шчадроўскія песні спяваліся напярэдадні Новага года, то ў каталікоў гэта 31 снежня, а ў праваслаўных – 13 студзеня. Абходныя калядныя песні маюць яскрава выражаны велічальны характар і прысвячаюцца гаспадару, гаспадыні, дзяўчыне, хлопцу і інш.

П а р а д а. Згодна з правіламі запісаў, вы павінны дакладна пазначыць строфіку песень, якая абумоўлена рытмамеладычнай структурай твораў. Графічна вылучаецца прыпеў, які ставіцца крыху правей адносна асноўнага тэксту. Калі прыпеў паўтараецца без змяненняў, запісваем яго адзін раз і пазначаем зорачкай. Назва песні даецца па першым радку, пад ім у дужках жанрава-відавое апісанне твора.
Узор запісу:
ДОБРЫ ВЕЧАР ТАМУ…
(калядная велічальная гаспадару)
Добры вечар таму,
Хто ў етым даму.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

А ў етым даму
Сам пан-гаспадар.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Сам пан-гаспадар
На куце сядзіць.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

На куце сядзіць
Калітку дзяржыць.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Калітку дзяржыць,
Грошыкі лічыць.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Грошыкі лічыць,
Шчадрушак дорыць.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Дарыце, дарыце,
Да нас не пазніця.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Да кароткія світкі,
Да памерзлі лыткі.

Святы вечар!
Хто ў етым даму.

Памылкова запісваць тэкст наступным чынам:
Добры вечар таму,
Хто ў гэтым даму.
А ў етым даму
Сам пан-гаспадар (2 р.)
На куце сядзіць (2 р.),
Калітку дзяржыць (2 р.)
і г. д.

Акрамя велічальных, існуюць песні, у якіх цэнтральнымі персанажамі з’яўляюцца каза і Каляда:
Узор запісу:
ОЙ, НУ-НУ, КАЗА…
(песня выконваецца пры ваджэнні казы ў Шчодры вечар)
Ой, ну-ну, каза,
Ой, ну-ну, шэра!
Дзе каза ходзіць,
Там жыта родзіць,
Дзе каза хвастом,
Там жыта кустом,
Дзе каза рогам,
Там жыта стогам.

Шэраг шчадроўскіх песень мала чым адрозніваецца па сюжэце і вобразнасці ад уласна калядных. У іх нават можа згадвацца Каляда, але пазнаюцца яны па характэрных прыпевах:
«Шчодры вечар!» альбо 
«Добры вечар, шчодры вечар, //
Усім людзям на ўвесь вечар!» і пад.

Песні, якія суправаджалі рытуальныя калядныя гульні і варожбы.
Калядныя вечары вызначаліся ігрышчамі і вячоркамі, на якія збіралася ў асноўным моладзь. У гэты час гучала шмат песень, прыпевак, загадак, жартаў. Сярод распаўсюджаных гульняў вядомыя «Яшчур», «Жаніцьба Цярэшкі», «Падушачкі» і інш. Абавязкова запытайцеся, ці суправаджаліся яны спецыяльнымі песнямі тыпу:
         ЯШЧУР                                                       ПАДУШАЧКА
(карагодна-гульнявая песня)                                     (гульнявая песня)
У каго персцень найду,                                            Падушачкі, падушачкі,
Таго з лаўкі звяду.                                                    Да ўсе пухавыя,
У адказ:                                                          Малодушкі, малодушкі,
Не ўгадала, панна (не ўгадаў, пан),                       Да ўсе маладыя.
Не ўгадала, красна,                                                 Каго люблю, каго люблю,
На чыёй руцэ                                                           Таго пацалую.
Залаты персцень,                                                   Таню люблю, Таню люблю,
Каляда!                                                                    Яе пацалую.

Абавязкова адзначайце, што прыгаворвалі ці спявалі дзяўчаты падчас варожбаў.
Узор запісу:
Дзяўчына, паеўшы салёнага, кладзецца спаць і гаворыць: «Суджаны, напаі мяне!» Каго ў сне яна ўбачыць, той і будзе яе суджаным. Ці, кладучыся спаць, дзяўчына сыпле пад падушку некалькі зярнят і гаворыць: «Суджаны, дапамажы жаць!» Хто ёй у сне дапамагае, той яе і суджаны будзе.
Пры варожбах гуртам маглі выбіраць дзяўчыну на ролю Апалайніцы, якая «апалаець» складзеныя ў апалушкі дзявочыя паясы. У гэты час усе астатнія дзяўчаты падпявалі:
Святы Апалас, чым хутчэй ідзі да нас,
Бо нам у людзі пара.
Прышлі нам малойца прыгожага,
Сокала яснага,
Да людзей і да Бога шчаснага.
Святы Апанас, ой, хутчэй ідзі па нас.

Засявальныя песні (ці песні на свята Васілле).
Паводле старога стылю, дзень Новага года вядомы яшчэ пад назвай «Васілле». У гэты дзень раніцай сялянскія дзеці хадзілі па хатах з навагоднімі віншаваннямі. Імітуючы засявальнікаў, яны раскідвалі зярняты жыта, аўса, ячменю. Такое «засяванне» суправаджалася заклінальнай песняй і пажаданнем гаспадарам добрага ўраджаю і дастатку ў новым годзе.

Песні, якія выконваліся на Стрэчанне (Грамніцы)
Гэта зімовае свята прыпадае на 2 лютага ў каталікоў і 15 лютага ў праваслаўных. Па народных меркаваннях, у гэты дзень зіма сустракаецца з летам. З архіўных матэрыялаў вядомы адзінкавыя запісы твораў, дзе зіма малюецца ў выглядзе старой хворай асобы, а лета, наадварот, маладым і поўным энергіі:
Узор запісу:
А Ў НАС СЁННЯ СТРЭЧАННЕ, СТРЭЧАННЕ…
(стрэчаньская песня)
А ў нас сёння Стрэчанне, Стрэчанне,
Зіма з летам стрэлася, стрэлася.

Лета зіму піхнула, піхнула
І ножачку звіхнула, звіхнула.

Зіма пайшла плачучы, плачучы,
Лета пайшло скачучы, скачучы.

У в а г а! У некаторых рэгіёнах Беларусі (Кармянскі, Чачэрскі, Добрушскі раёны Гомельскай вобласці) мясцовыя жыхары адносяць Стрэчанне да вясенніх свят. Пры запісе стрэчаньскіх песень ці прозы абавязкова звярніце ўвагу на гэту часавую акалічнасць.

Апытальнік для збору паэзіі зімовага цыкла

1. Калі адбывалася калядаванне і шчадраванне? Чым яны адрозніваюцца? Хто хадзіў калядаваць і шчадраваць? Ці хадзілі «засяваць»? Якія песні спяваліся падчас калядавання, шчадравання і «засявання»: велічальныя, рытуальныя, заклінальныя? Ці адрозніваюць калядкі ад шчадровак? Калі так, то якім чынам?
2. Ці пераапраналіся падчас калядавання і шчадравання? Як? Што рабілі пераапранутыя? Якія песні пры гэтым спявалі? Што казалі?
3. Ці носяць у вас «зорку» («звязду», «гвязду»)? Ці паказваюць батлейку? Як гэта адбываецца? Якімі віншавальнымі песнямі, прыгаворамі суправаджаўся абрад калядавання з зоркай?
4. Як прасілі дазволу пакалядаваць, пашчадраваць? Выконвалася адна песня ці больш? Якія песні былі для гаспадара, гаспадыні, іх дачкі, сына, старой бабкі, немаўляці, для каня, каровы, авечак, быка, вала? Якімі словамі дзякавалі гаспадароў за пачастункі? Ці пагражалі за сквапнасць?
5. Як адбывалася «ваджэнне казы»? Што пры гэтым казалі і спявалі? Як «гуляла каза» (падскоквала, паварочвалася з боку на бок, лажылася)? Запішыце песні пра казу, казла.
6. Ці спраўлялі на Каляды ігрышчы (у першы, другі, трэці дзень каляд, на Новы год, у праводзіны Каляд на Вадохрышча)? Як да гэтага рыхтаваліся? Якія забавы ладзіліся на ігрышчах (песні-танцы, песенныя карагоды, карагоды-гульні, народныя танцы, напрыклад «Мяцеліца», «Барыня», «Верабей», «Чыжык», «Кадрыля», «Полька» і інш.)?
7. Якія традыцыйныя гульні былі на ігрышчах («Цярэшка», «Яшчур», «Падушачка»)? Якімі прамовамі, песнямі, танцамі, карагодамі яны суправаджаліся?
8. Ці існаваў у вашай мясцовасці звычай на Вадохрышча «адпраўляць каляду на дуба»? Калі так, апішыце яго. Якімі абрадавымі песнямі, карагодамі, гульнямі ён суправаджаўся?
9. Як называўся першы дзень Новага года? Што казалі і спявалі «засявальнікі»?
10. Ці ведаеце вы песню «А ў нас сёння Стрэчанне»? Што ў вас кажуць пра свята Стрэчанне? Якія прыкметы існавалі на гэты дзень?

У в а г а! Абавязкова адзначайце сучасны стан традыцыі. Задавайце пытанні тыпу: «Ці адбываецца “ваджэнне казы” цяпер?».

ВЕСНАВЫ ЦЫКЛ ЗЕМЛЯРОБЧАГА КАЛЕНДАРА

1. Проза і паэзія масленічнага комплексу.
2. Проза і паэзія перыяду гукання вясны.
3. Проза і паэзія перыяду вялікадня (пасхі).
4. Проза і паэзія юраўскага абрадавага комплексу.
5. Проза абрадава-святочнага комплексу «Ваджэння і пахавання стралы» і паэзія абраду «Ваджэння і пахавання стралы».
6. Проза і паэзія траецка-русальнага комплексу.

Проза масленічнага комплексу

Самае галоўнае – запісаць разгорнуты аповед пра святкаванне Масленіцы. Асноўнае пытанне: «Як у вас святкавалі Масленіцу?»
Удакладніце, што вы хацелі б даведацца, чым пачыналася свята, што рабілі ў асобныя дні Масленічнага тыдня, ці выраблялі чучала Масленіцы, які яно мела выгляд, што з ім рабілі, чым адзначалі апошні дзень Масленічнага тыдня.
Звярніце ўвагу на такія тэмы масленічнай прозы, як масленічныя стравы (склад, што з імі рабілі, напрыклад насілі на могілкі бліны, частавалі наведвальнікаў); чучала Масленіцы; масленічныя лялькі; масленічныя пераапрананні; склад пераапранутых персанажаў (напрыклад: «мужчыны», «старцы», «цыганы», «дзед», «поп» і інш.), іх выгляд, дэталі касцюмаў – хаджэнне пераапранутых па вуліцы, наведванне хат, песні і віншаванні – катанні з гор (іх сэнс) – катанні на конях (з якой мэтай) – ушанаванне маладых шлюбных пар (хто наведваў маладуху, што казалі і спявалі, што ў адказ рабіла маладуха, ці разувалі маладых, ці распраналі маладуху, ці вазілі яе на санках па вуліцы) – звычай «цягаць калодку» (якім чынам гэта рабілі, што сабой уяўляла «калодка», каго прымушалі яе цягнуць, на каго накідвалі, каму прышпільвалі, хто і чым адкупляўся ад «калодкі», сэнс звычаю) – звычай «цягаць ступу» (жарты, свавольствы, сваркі пераапранутых, фрывольныя паводзіны, «самадзейная музыка», што выкарыстоўвалі ў якасці музычных інструментаў) – звычай вазіць на санях бабу-павітуху, частаваць яе (разыгрыванне традыцыйных сцэнак, напрыклад: «пахаванне дзеда», «пахаванне бабы») – жаночыя вечарынкі з песнямі і танцамі – масленічныя вогнішчы (дзе іх распальвалі, што туды кідалі) – провады зімы і пачатак гукання вясны.
Узор запісу:
а) Адзежу яму – так як і чалавеку, і абуем. Размер, як сапраўдны чалавек. Глазы наводзім, бараду з ільну. Абкруцім твар белым палатном і на ём наводзіць глазы, нос, рот вуглём. Дзеду рабілі маркоўку і вяроўкай цягалі, каб маркоўка ўстала. Накрывалі цюлем, як пакойніка.
б) На Масленку хадзілі па хатах і пелі песні парам маладых, якія пажаніліся не больш года. Гэта называлася «маладуху разуваць». За спетую песню маладыя ставілі частаванне:
На вуліцы дзеўкі гулялі, гулялі,
Мяне, маладзеньку, гукалі, гукалі...
(Песню трэба запісваць цалкам.)

Паэзія масленічнага комплексу

Масленічныя песні спяваліся на працягу Масленічнага (Сырнага) тыдня, апошняга перад Вялікім постам. Ваша задача – дакладна вызначыць прыналежнасць запісаных песень да той ці іншай функцыянальна-семантычнай групы: сустрэчы Масленіцы, абходных, праводзін і г. д.
Песні сустрэчы і праводзін Масленіцы.
Узор запісу:
А МЫ МАСЛЕНКУ ДАЖЫДАЛІ…
(масленічная песня перыяду сустрэчы)
А мы Масленку дажыдалі,
Дажыдалі, люлі, дажыдалі.

Ўсе на горачку выбігалі,
Выбігалі, люлі, выбігалі.

Гору масілцэм пылівалі,
Пылівалі, люлі, пылівалі.

Гору сырніцэй пасыпалі,
Пасыпалі, люлі, пасыпалі.

Абходныя песні.
Спяваліся падчас наведвання маладых пар, якія ў мінулы мясаед ажаніліся (характэрна для Віцебшчыны і Міншчыны).
Узор запісу:
МАЛАДАЯ ТЫ, МАРУТКА…
(абходная масленічная песня для маладзіцы)
Маладая ты, Марутка,
Выйдзі, выйдзі к нам на вулку!

У нас на вуліцы дзевак многа,
Дзевак многа і рыбят.

Вазьмі сыра – родзіш сына,
Вазьмі мачку – родзіш дачку…

Юакаральныя песні хлопцам і дзеўкам.
Спяваліся для тых, што «засядзеўся» – доўга не жаніўся ці не выходзіў замуж, а таксама для Масленіцы за тое, што яна хутка заканчваецца.
Узор запісу:
  А ТЫ, МАСЛЕНІЦА,                        МАСЛЕНІЦА-КАЎЗУХА
(масленічная дакаральная                    (масленічная дакаральная 
     песня для дзеўкі)                                   аб Масленіцы)
А ты, Масленіца,                                       Масленіца-каўзуха,
Белый сыр,                                                 Працягніся да Духа!
Ай, люлі, белый сыр.                       
                                                                    Мы думалі Масляніцы
А хто замуж ні пайшла,                            Сем нядзель,
Суккіна дачка,                                  
Ай, люлі, люлі,                                         Ажны яе, Масляніцы,
Суккіна дачка.                                          Адзін дзень!

А катора замуж пайшла,
Бацькіна дачка.
Ай, люлі, люлі,
Бацькіна дачка.

Песні на гуляннях і гушкальныя (ці арэльныя песні).
выконваліся на працягу ўсяго Масленічнага тыдня, калі моладзь каталася на конях або на санках з узгоркаў, гушкалася на арэлях.
Узор запісу:
А НА ГАРЭ СОНЦА, КАЛЫШУЦЦА ДЗЕЎКІ…
(масленічная арэльная песня)
А на гарэ сонца, калышуцца дзеўкі,
Гу-ля-лё, рана маё!
А я, маладзенька, часу прастаяла,
Часу прастаяла, касу расчасала.

Проза перыяду гукання вясны

Задача збіральніка – запісаць аповед аб мясцовых звычаях гукання вясны. Асноўныя пытанні: «Як у вас гукалі вясну? Ці гукаюць цяпер? Калі гэта адбывалася, да якога свята (або свят) прымяркоўвалася?».
Не задавольвайцеся самым агульным адказам, што выходзілі на вуліцу (за вёску, на пагорак, да рэчкі) і спявалі вяснянкі. Каб актывізаваць памяць субяседніка, падчас размовы пакажыце сваю дасведчанасць у вясковых звычаях, якія існавалі ў розных лакальных традыцыях. Напрыклад, запытайцеся аб прымеркаваным да гукання вясны звычаі выпякаць з цеста «жаўранкаў», «буськавы лапы», «галёпы». (што з выпечаным рабілі?); аб гушканні на арэлях (дзеля чаго?); аб звычаі вадзіць карагоды (дзе? калі? якія?); пускаць па вадзе дошчачку з хлебам і свечкай, кідаць у ваду булачку, распальваць вогнішчы, скакаць цераз вогнішча, качаць колы, абходзіць двары, завіваць бярозкі стужачкамі, выбіраць сярод дзяўчат вясноўку, вырабляць для дзяцей-загукальнікаў птушкі-свісцёлкі, закідваць на бярозу вянкі, а потым збіваць іх з дрэва, насіць упрыгожаную маленькую ёлачку, «чыркаваць» (пець вяснянкі), перарываць 40 шнуркоў (каб разбурыліся маразы), перакідваць 40 палачак цераз страху, паламаць 40 дошчачак (для дзяўчат), разбіць 40 колаў (хлопцы) падкідваць у карагодзе кавалачкі сыру, яек, масла ўверх, запальваць кола і г. д.
Узор запісу:
а) Звязуюць плот, на гэты плот ложуць калясо старое, запальваюць і пускаюць па рэчкі і ідуць з песнямі і пяюць эту самую вясну. Ідуць з песнямы ў край сяла, прыходжуюць патом на мост, там пяюць і абратна дальшы. Устрычаюцца два сяла, уліцы. І празнік.
б) Гукаць вясну пачыналі на Благавешчанне (7 апрэля). А да Благавешчання ніякіх песень не пелі. На Благавешчанне спявалі песні толькі пра вясну:
Ой, на первы дзень,
На Вялікдзень,
Ручэй коціцца,
Гуляць хочацца...
Ля вады распальвалі касцёр, вадзілі карагоды і спявалі песні «Вясна-вясёначка», «Закацісь да закаціся, сонейка».

Проводзіны вясны

Праваджалі вясну не паўсюдна, хоць у той ці іншай форме гэты язычніцкі звычай быў засведчаны ў многіх народаў. Звычайна ляльку, якая сімвалізавала вясну, тапілі, спальвалі або закопвалі ў зямлю, каб праз смерць вясна зноў адрадзілася на наступны год. Тым больш вельмі важна знайсці інфармацыю, у якіх рэгіёнах існаваў або існуе ў жывым бытаванні гэты звычай. Зусім рэальна запісаць аповед аб ім на Гомельшчыне, а дзе яшчэ – на сённяшні дзень фалькларысты не ведаюць. Спадзяемся на новыя адкрыцці.
Узор запісу:
Вясну праважалі на Ушэсце. Сабіраюцца жанчыны, выбіраем жанчыну, адзяваем яе ў мужчынскую адзежу. Гэта паніч у нас. Потым паненка красівей адзяваецца, атлічаецца. Ідуць яны пасярэдзіне, а людзі ідуць паабапал. Пяём песні. А да рынку дойдзем, танкі водзім. А тады ўжо ідзём к жыту, дзе жыта пасеяна, і ў жыце закапваем ляльку. Ляльку такую ўжо носім у люляццы, у каробаццы – гэта ўжо лічыцца вясна. Закопваем і ўсе пяём. Хто кажа: «Ты сёлета была нехарошая, сухая, каб ты такая не вярнулася, вясна, болей. Ты нам не нада! Закапайце яе!». Хто што прыказваюць, плачуць, выдумляюць што. А тады кажуць: «Хадзіце, людзі, на абед, ужо пахавалі вясну». Ідзём на абед. А як па вуліцы ідзём, «стралу» пяём.
Пачынаем хадзіць: ходзім, каб усе вуліцы абысці. На той бачок зойдзем, гарманіста возьмем. Пяём усякія песні – «Паня папа не ўзлюбіла» (далей падаецца поўны тэкст песні).

Паэзія гукання вясны

Вяснянкі пачыналі спяваць пры з’яўленні першых праталінаў у сакавіку і да таго часу, пакуль аратыя не выходзілі ў поле рыхтаваць глебу пад пасевы. Вясеннія святкаванні маглі пачынацца са спальвання або выгнання зімы, падчас якога спяваліся песні тыпу:
Благаславіце, старыя людзі,
Ай, вясну-красну загукаць,
Загукаці.
Люту ж зіму замыкаць,
Замыкаці.
Да вясну-красну на вулачку,
На вулачку ж,
Люту зіму ў каморачку,
У каморачку.
Вяснянкі лёгка пазнаць па спецыфічных мастацкіх сродках: у іх прысутнічаюць матыў «замыкання зімы» і «адмыкання лета», звароткі да вясны, сонейка, птушак, пчолкі, Бога, маці, запрашэнні да ўдзелу ў гульнях-карагодах. Класічныя вяснянкі змяшчаюць гукальныя рэфрэны на склады ці гукі [у-у!] і [ву-у!].
Узор запісу:
А ПАМАЖЫ, БОЖА,                                         БЛАГАСЛАВІ, МАЦІ,
(заклінальная вяснянка)                                  (рытуальная вяснянка)
А памажы, Божа,                                                  Благаславі, маці,
Вясну-красну клікаць                                           Вясну гукаць, у-у!
На ціхае лета,                                            
На спелае жыта.                                                    Вясну гукаць,
                                                                                Цёплага лета
А дай жа ты, Божа,                                               Дажада… у-у!
Ды ў снапу спорам,                                                
А ў полі капамі,                                                     Дажадаць.
А ў гумне сціртамі,                                               – Ой, вясна, вясна,
А ў пуні вазамі,                                                      Вясняна… у-у!
А ў клеці зернамі,                                                  
А ў млыне намолам,                                              Вясняначка,
А ў дзяжы падходам,                                             Дзе ж твая дачка
А на стале сыццю                                                   Мар’яна… у-у!
Ды к добраму жыццю!

Парада. Пры запісе вяснянак абавязкова ўдакладняйце, калі і дзе яны спяваліся: да дня веснавога раўнадзенства ці ў залежнасці ад надвор’я, у нядзелю напярэдадні Вялікага посту, падчас абраду спальвання зімы (калі палілі на вогнішчы льняное мялле, зношанае адзенне і абутак, розныя непрыгодныя рэчы або асобнае кола (вядома толькі на Гомельшчыне), на пагорках у карагодах ці інакш.

Проза перыяду Вялікадня (Пасхі)

Празаічныя аповеды могуць тычыцца двух момантаў свята: Вялікадня (Пасхі) і хаджэння валачобнікаў. Усё залежыць ад вашага пытання. Калі вы зацікавіцеся Пасхай, то можаце атрымаць такі адказ: «Як ужэ заходыть пасха, йшлы в цэркву на всюнычню. У півночы ужэ выклыкалы Хрыста. Ходять около цэрквы с кресным ходом і спывають певчы. Некоторыйі прыносылы сыра с платочковы. А той сыр був гэтакі. Шэ на масленіцу, як ляжылыс спаты, то клалы кусочок сыра за губу. Як до ранку сыр ны роставав, то бралы ёго на всюнычню. І вжэ як батюшка выклыкае Хрыста, то тэйі, хто с сыром, побачаць відьму. Як уже розвідняе, то святять пасху (хрінь, сіль, яйца, мясо). Урано прыходзять з цэрквы і на сніданні йідять тое, што посвятылы».
Магчымая тэма размовы з інфармантамі – Вялікдзень і яго звычаі.

Паэзія перыяду Вялікадня (Пасхі)

Валачобныя песні – адметная з’ява беларускага фальклору. Час спявання валачобных песень – Вялікдзень (Пасха). Свята гэта перасоўнае, адзначаецца ў перыяд з 4 красавіка да 8 мая: у каталікоў – у нядзелю пасля поўні, якая наступае следам за 21 сакавіка, а ў праваслаўных – пасля 21 сакавіка адлічваецца ўперад 13 дзён і таксама вызначаецца нядзеля пасля поўнага месяца.
Валачобныя песні выконваліся падчас падворных абходаў, пераважна дарослымі мужчынамі. Падобна калядкам прысвячаліся гаспадару, гаспадыні, дарослай паненцы, нежанатаму сыну, бабцы, арандатару, дзяўчыне-падлетку, дзецям-сіротам і інш. Валачобныя песні маюць важнае адрозненне ад калядных – адмысловыя прыпевы «Хрыстос уваскрос, Сын Божы!», «Слава табе, Божа, на ўвесь свет!», «Да й віно ж, віно зеляно!», «Вясна красна, зялёна!» і інш.
Узор запісу:
ОЙ, ЦІ ДОМА ПАНЕ ГАСПАДАРУ?
(велікодная песня ў гонар гаспадара)
Ой, ці дома пане гаспадару?
Ой, віно ж, віно зеляно!
А хоць дома не акажацца,
У казловыя боты абуваецца,
Пойдзе ў поле жыта глядзець.
А на гарэ – пахілілося,
А ў даліне – у трубы павілося.
Густа, часта, як на небе зоркі.
Дай табе Божа ў добрым здароўі
Дамоў звазіць і ў тарпы злажыць.
А дай Божа ў тарпе – прыкладна,
На таку – прысыпна,
У млыне – прымольна,
У дзяжы – падыходна,
У печы – румяна,
На стале – сятна,
У сям’і – змірна.
Пане гаспадару!
Не тамі гасцей,
А дары іх барздзей:
З вялікіх паноў – па сто рублёў,
З меншых паноў – хоць па трыццаць,
Пачынальніку – па па дзесятнічку,
Механошы – па тры грошы,
А музычыне – кварту гарэлкі,
Сыру – на тарэлку, пірог – на закуску.
Гаспадыня! Твая рэч – скавародку ў печ,
А па сланіку – у клець.

Парада. Як правіла, валачобныя песні вельмі доўгія, таму пры запісе не трэба спяшацца: старайцеся зафіксаваць увесь тэкст.

Апытальнік для збору прозы Вялікадня (Пасхі)

1. Як святкуюць у вас Вялікдзень? Чаму ён так называецца? Ці гушкаецца моладзь на арэлях?
2. Што робяць з яйкамі-крашанкамі? Як іх выкарыстоўваюць, напрыклад, гуляюць у біткі, качаюць з горкі або з жолаба, кладуць разам з золатам і серабром у ваду, якой умываюцца на першы дзень Вялікадня; маці гладзілі чырвонымі яйкамі па тварыках усіх сваіх дзяцей і г. д.)?
3. Якія прыкметы звязаны з валачобнай ноччу? Ці назіралі за «ігрой» сонца?

У в а г а! Звесткі пра валачобніцтва можна рэальна запісаць на тэрыторыі Мінскай, Віцебскай, Гродзенскай і Магілёўскай, а таксама ў Ганцавіцкім, Пружанскім і Столінскім раёнах Брэсцкай, Акцябрскім, Мазырскім, Рагачоўскім і Светлагорскім раёнах Гомельскай абласцей.

4. Ці ходзяць у вашай мясцовасці на Вялікдзень валачобнікі? Як іх у вас называюць? Можа, інакш (напрыклад, ралёшнікі, лалоўнікі, лалыншчыкі, кукольнікі, ранцавальнікі, валоўнікі і г. д.)?
5. З каго складаўся гурт валачобнікаў (выключна мужчын, адных жанчын ці толькі дзяўчат)? Ці мог быць валачобнікам любы жыхар вёскі? Ці былі абмежаванні на ўдзел у валачобным абходзе? Якімі якасцямі павінны валодаць валачобнікі? Ці хадзілі валачобнікі ў мястэчках і гарадах? Што пра гэта вам казалі вашы бацькі і дзяды? Колькі чалавек бывае ў валачобным гурце (пяць, восем, пятнаццаць, дваццаць)?
6. Як размяркоўваліся ролі ў валачобным гурце? Як называліся яго ўдзельнікі (пачынальнік, запявала, падхватнічкі, музыка, механоша і г. д.)? Якую ролю адыгрываў пачынальнік? Якімі якасцямі ён павінен быў валодаць? Як яго ў вас называлі? Што рабілі падхватнічкі і як іх называлі ў вашай мясцовасці?
7. Якія музычныя інструменты былі ў валачобнікаў і з якімі яны ходзяць цяпер (гуслі, дуда, скрыпка і г. д.)? Як называўся выканаўца музыкі (скамарох, музычын, музычына)?
8. Што ўваходзіла ў абавязкі механошы і як яго ў вас называлі (механоша, механошы, кашаноша і г. д.)? Ці хадзіў механоша з высокім шастом у руках, на якім быў кавалак ці некалькі кавалкаў сала?
9. Чаму песні называюцца валачобнымі? Адкуль паходзіць гэта назва? Як яшчэ называюць у вашай мясцовасці валачобныя песні (велікодныя, валачэнныя, валачэдныя, валоўніцкія, лалынкі, ралёшныя, ральцавальныя і г. д.)? Каму спяваюць валачобныя песні (гаспадару, гаспадыні, дарослай незамужняй дачцэ (паненцы), нежанатаму сыну (панічу), бабцы, арандатару, дзяўчыне-падлетку, гаспадыні-ўдаве)?

Проза юраўскага абрадавага комплексу

Названая проза звязана з дзвюма асноўнымі тэмамі – жывёлагадоўчай (звычаі першага выгану жывёлы на пашу) і земляробчай (агледзіны нівы, хаджэнне на юр’еву расу, карагодны абход палёў). У кожнай мясцовасці існавалі свае лакальныя звычаі. Напрыклад, быў зафіксаваны звычай порацца, аналагічны звычаю траецкага кумлення дзяўчат, віншаванне хлопцамі і дзяўчатамі жанчын-замужніц, якія частавалі іх сырам, паленне вогнішчаў («Юр’евое купайло»), шчадраванне дзяўчынак напярэдадні Юр’я і г. д.

Апытальнік для збору фальклорнай прозы Юр’ева дня

1. Як у вашай вёсцы адбываўся першы выган жывёлы на пашу? Што давалі жывёле есці? Чым яе падганялі? Якія прымалі ахоўныя меры, каб засцерагчы жывёлу ад хвароб, драпежнікаў, нячыстай сілы? Якія прадметы і рэчы выкарыстоўвалі ў якасці абярэгаў (напрыклад,сякеру, замок, касу, серп, нож, яйка, фартух)?
2. Што рабілі падчас сямейнага агляду жыта? З якой мэтай? (Напрыклад, каб абараніць ніву ад граду, закопвалі ў канцы поля косткі, якія засталіся ад велікоднай трапезы.)
3. Як адбываўся калектыўны карагодны абыход жытнёвага поля? Што насілі з сабою карагодніцы (каравай і граблі, крыж і ручнікі)? Што яны рабілі на полі (качаліся па расе, збіралі расу, вадзілі карагоды)?
Узор запісу:
а) Пырыд Юрыем пыклы пырогы. До всходу сонца ідуць на росу с хлібом, обходять Юр’евыка, там, дэ посіяно жыто чы пшыныця.
б) Гаспадар бярэ каравай і ідзе аглядаць пасевы. Калі каравай вышэй жыта, то будзе добры ураджай.
в) На Юр’я клала гаспадыня тапор на зямлю каля варотаў (на двары) і прыгаворвала: «Як гэтае жалеза ляжыць, хай так і скаціна з поля не сходзіць».
г) Жэншчыны, у каторых рубасцы нема, напрадуць і вуткуць рушніка за дзень. На Юр’я ідуць на капліцу і несуць іконы. Расцілаюць рушнік між Йікон, і кажна гоніць сваіх кароў. А катора жэншчына малако атнімае, дак ужэ і не пагоніць. І му ўжэ прігледаемся. Мурашок еціх, кастріцы набером, возьмом і пойдом іх двор перасыпаць. Ані ужэ назаўтра клянуць нас – юй ужэ чэрві ў малаке.

Паэзія юраўскага абрадавага комплексу

Юраўскія песні спяваюцца падчас свята Юр’я, якое прыпадае на 6 мая (у каталікоў – на 23 красавіка). У гэты дзень першы раз выганялі на пашу хатнюю жывёлу, прычым сам выган суправаджаўся рознымі абрадавымі дзеяннямі, накіраванымі на захаванне жывёл ад звяроў і злых чараў ведзьмакоў. У адпаведнасці з рэгламентацыяй свята юраўскія песні тэматычна падзяляюцца на песні, якія суправаджаюць абрад абходу ці агледзін поля, карагодныя юраўскія песні.
У песнях першай групы цэнтральны персанаж – Юр’я (варыянты – Юр’ева маці, Бог), пра якога згадваецца як пра добрага апекуна ці да якога звяртаюцца з просьбай адамкнуць зямельку «ключамі» («выпусціць расу», «замкнуць зіму – выпусціць лета» і інш.). Гэта песні рытуальныя.
Узор запісу:
МАЛЕНЬКАЯ ПЦІЧКА…
(юраўская рытуальная песня)
Маленькая пцічка
Вісока летае й –
Пад самыга й Бога,
Пад Юр’я ж Святога.
– Аддай, Юр’я, ключы
Замкнуць люту зіму,
Тамкнуць цёпла лета.
*кожны радок паўтараецца

Песні другой групы (карагодныя) падкрэсліваюць аграрна-магічнае значэнне юраўскіх карагодаў. Тут Юр’я выступае падаўцом будучага ўраджаю:
Узор запісу:
ДЗЕ КАРАГОД ХОДЗІЦЬ…
(юраўская карагодная песня)
Дзе карагод ходзіць,
Там жыта добрае родзіць.
…Дзе наша Юр’е хадзіла,
Там жыта ўрадзіла,
А дзе Юр’е юравала,
Там наша жыта красавала.

Парада. Пазначаныя групы юраўскіх песень не маюць дакладнай рытуальнай прымеркаванасці. Напрыклад, вядома, што іх спявалі падчас агледзін нівы, хаджэння на юраўскую расу, пасля смачнага пачастунку на полі ці ў лузе, што з’яўлялася сведчаннем завяршэння юраўскіх абрадаў. Таму пры фіксацыі юраўскіх песень звяртайце ўвагу на тое, ці назіраецца ў дадзенай мясцовасці тэндэнцыя прымяркоўваць іх да пэўных абрадаў.

Проза абрадава-святочнага комплексу
«Ваджэння і пахавання стралы»
Гэты комплекс існуе ў жывым бытаванні на Гомельшчыне. Калі вы будзеце працаваць у сумежных абласцях, высветліце ў жыхароў, ці чулі яны пра карагод пад назвамі «Страла», «Стрылка», «Вадзіць стралу», «Пахаванне стралы», «Сула», «Вадзіць сулу». Напрыклад, дзякуючы нашым студэнтам мы маем звесткі аб жывым велікодным звычаі вадзіць карагод «Стрылка» на плошчы перад царквой пасля святочнага набажэнства (в. Бездзеж Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці). Магчыма, ён існаваў і ў іншых вёсках, але звесткі пра бытаванне карагодаў з падобнай назвай у нашых матэрыялах адсутнічаюць.

Апытальнік для збору празаічных матэрыялаў па абрадава-святочнаму комплексу «Ваджэння і пахавання стралы»

1. Як у вашай вёсцы адзначаюць стралу («Ушэсце», «Хрэн», «Сена»)? Калі гэта адбываецца? Да якога каляндарнага свята прымеркавана?
2. Што сабой уяўляе «страла»? Што з ёю рабілі? З якой мэтай?
3. Ці ўдзельнічалі ў абрадзе пераапранутыя? Які іх склад? Як яны сябе паводзяць? Як да іх ставяцца прысутныя?
4. Што адбывалася на полі? Якой была функцыя дзяцей і пераапранутых? Ці выкарыстоўвалі абрадавыя стравы? Якім чынам? З якой мэтай? Што закопвалі ў зямлю?
5. Якім чынам вадзілі карагоды? Як яны называліся?
6. Ці была варажба?

Узор запісу:
а) На Ушэсце стралу вадзілі. Ідуць тры-чатыры рады па вуліцы. Выбіралі старцаў, якія ішлі спераду. Старцаў рабілі для шутак. Ляльку рабілі. Цыган і цыганка ідуць, з лялькай шуцяць. Пелі песню «Ды ідзець страла ды ўдоль сяла» (поўны тэкст). Да жыта вадзілі стралу. Там ставяць стол, выносяць хлеб-соль, карагод водзяць. Бяруць зямлю і кідаюць уверх, каб лён радзіў. Ад Пасхі да Ушэсця пелі лёлюшкі, а потым ужо нельга пець іх.
б) У нашай мясцовасці празднавалі «Хрэн» («Страла») пасля Пасхі на шастой нядзелі ў чацвер. Спачатку дзеўкі ёлку дзелалі з сухога дзерава, дзелалі бумажныя цвяты на ёй. Потым ідом таўпой па вуліцы, нясом ёлку да жыта, танцуем і пяём «Хрэна» (далей ідзе тэкст песні «У пастын хаджу, хрэн-рамон саджу»).
Пасля ў жыце ўжэ не пяём, елку ў жыта ставім. Нітачкі з хустак дзеўкі ў зямлю закапываюць, штоб жыта расло. Пелі песню «З-пад лесіку, леса цёмнага» (далей ідзе тэкст песні).
Пасля ідом на вёску, заходзім у адну хату, там стол стаіць, гарэлка. Гуляем у той хаце, потым ідзём у другую хату, там пяём, танцуем, далей пайшлі. Так і гуляем цэлы дзень.
в) ...Потым вядом стралу ў жыта. У нас так казалі, што страла ходзя па малання, то людзей б’е, то хаты паля. Так кажуць, што трэба яе адвесці ў поле і закапаць, каб яна не хадзіла па дзярэўне і шкоды не рабіла. Калі закапвалі, то гаварылі: «Ляжы, мая страла, ды на лецейка, пакуль я прыду». Хто каласкі закапваў, а хто капейкі, хто што закапвалі… А тады шчэ рвуць тры каласкі, нясуць дамоў, над крышай торкаюць, штоб вецер крышу не рваў.
г) На другі дзень, як выйдуць з цэрквы, вадзілі сулу. Пачыналі з аднаго краю сяла і ішлі сялом у лес, там танцавалі і пелі песню «Да Сула, Сула-рэчка» ( запісаць поўны тэкст).
д) «Шума» – гэта высокі шост, а зверху на ім салома. Дзяўчыну падсаджвалі к шасту, а тая павінна была падчапіць і закруціць саломінку (нібы прадзе кудзелю), астатнія вадзілі карагод і спявалі: «Ой, нуце, туце, я ў шуму гуляці» (поўны тэкст песні). А як карагод наблізіцца да дзяўчыны, яна б’е тычкай па нагах, астатнія ратуюцца ад удара.

Паэзія абраду «Ваджэння і пахавання стралы»

Песні абраду «Ваджэння і пахавання стралы» распаўсюджаны прыблізна ў 40 населеных пунктах 19 раёнаў 7-мі абласцей Беларусі, Украіны, Расіі (бытаванне ў Беларусі гл. ў табліцы на с. 10 гэтага выдання). Звычайна абрад праводзіцца на Ушэсце (40-ы дзень – чацвер на шостым тыдні пасля Вялікадня), хоць існуюць звесткі і пра іншы час, таму пры запісе абраду абавязкова ўдакладніце гэту акалічнасць у інфармантаў. У жанравым плане гэта песні рытуальныя, карагодныя, лірычныя, прымеркаваныя да абраду. Існуе вялікая колькасць варыянтаў галоўнай карагоднай песні «Як пушчу стралу». Звярніце ўвагу, ці прысутнічае ў ёй гукальная інтанацыя, і пазначайце яе.
Узор запісу:
ЯК ПУШЧУ СТРАЛУ ДА Й ПА ЎДОЛЬ СЯЛА…
(карагодная песня абраду «Ваджэння і пахавання стралы»)
Як пушчу стралу да й па ўдоль сяла,
Ох і ой лёлі, да й удоль ся… У!

Як уб’е страла добра молайца,
Ох і ой лёлі, добра молай… У!

Па том молайцу некаму плакаці,
Ох і ой лёлі, некаму плака… У!

Матка старэнька, сястра маленька,
Ох і ой лёлі, сястра малень… У!

Жана молада, кала горада,
Ох і ой лёлі, кала гора… У!

Дзеці дробныя да ўсе родныя,
Ох і ой лёлі, да ўсе родны… У!

Дзе матка плача – там калодзесі,
Ох і ой лёлі, калодзе… У!

Дзе сястра плача – там рэчкі цякуць,
Ох і ой лёлі, там рэчкі ця… У!

Дзе дзеткі плачуць – ручайкі цякуць,
Ох і ой лёлі, ручайкі ця… У!

Дзе жана плача – там расы нема,
Ох і ой лёлі, там расы не…. У!

Даведка. Акрамя асноўнай версіі вядомы яшчэ чатыры: 1) у фінале жонка не бядуе, ідзе ў карагод і выбірае сабе новага мужа; 2) молайца не аплакваюць, а ў фінале яго цела цудоўным чынам «само схаранілася, калі зямля расступілася»; 3) адбываецца забойства сокала або чорнага ворана без аплаквання; 4) жартоўная, парадыйная версія. Магчыма, вам сустрэнуцца новыя варыянты фіналу.

Тэматыка карагодных песень «стралы» сямейная і любоўная. У іх цэнтры вобраз жанчыны, яе ўзаемаадносіны з мужам і яго бацькамі, шлюбныя мары дзяўчат. Важная адметнасць карагодных песень «стралы» – прыпевы тыпу «Ой і я ў люлі», «Ой лі, вой люлі», «Вой люлі, вой люлі», «Лёлюшкі-лёлі», «Ой лёлі, ой лёлі», «Ох і я ў лелю», «Ой гей лелю», «Ох і я хмелю», «Ух і ой люлі», «Ой, лялей вада кала гарода».

Проза траецка-русальнага комплексу
Склад: аповеды пра «Ваджэнне Куста» (Пінскае Палессе і яго памежжа), Маі (Палессе, але хутчэй за ўсё усходняе), ушанаванне бярозкі (усходняя частка Беларусі), провады русалкі (Гомельшчына).

Проза абраду «Ваджэння Куста»

Гэты абрад знаходзіцца ў жывым бытаванні, таму запісаць празаічныя аповеды аб ім будзе нескладана. Галоўныя структурныя моманты абраду наступныя: утварэнне Куста; абход двароў (часам поля); шэсце з Кустам (часам ваджэнне карагодаў); дзеянні з «вопраткай» Куста; гулянка ў абранай хаце або на вуліцы.

Апытальнік для збору куставай прозы

1. Ці водзяць у вашай вёсцы Куста? Калі, у які дзень, у нядзелю ці панядзелак пасля Тройцы?
2. Як у вас называюць Куста (напрыклад, Куст ці Куста, Густ ці Густа, Молодая ці дві Молодых (дві Панны), Коста)? Як называецца сам абрад – «водыты Куста» ці «ходыты ў Куста»?
3. Хто выконваў ролю Куста? Дзе і як «апраналі» Куста? Галінкі якіх дрэў выкарыстоўвалі для ўбрання Куста? Куст быў увесь схаваны ў зеляніну або меў толькі вянок на галаве? Калі Куста называлі «молодой» (нявестай), то як ён быў прыбраны?
4. Як называлі тых, хто хадзіў з Кустам? Хто ўваходзіў у склад групы (жанчыны рознага ўзросту або дзяўчынкі, дзяўчаты і жанчыны вадзілі Куста паасобку)? Як хадзілі з Кустам – гуртам ці парамі? Куды ішлі напачатку – на поле ці па дварах (або толькі па дварах)? Якая размова адбывалася паміж выканаўцамі абраду і гаспадарамі? Што давалі гаспадары гурту? Ці вадзілі танкі? Якім чынам і пад якія песні?
5. Што рабілі з Кустам пасля заканчэння абходу (напрыклад, разрывалі зялёную вопратку на вуліцы, захоўвалі яе да Купалля, штурхалі Куста ў ваду, вялі ў хату, дзе здымалі з Куста ўбранне)? Што рабілі з вянком Куста і вянкамі дзяўчат? Ці дазвалялася прысутнічаць на частаванні мужчынам (хлопцам)? З якой мэтай вадзілі Куста і ці водзяць Куста цяпер.
Узор запісу:
а) Нашы жэншчыны не ваділі, а ў нас прыхаділі з другоі вёскі, з Багданаўкі, гэта Лунінецкі раён. Прыходілі жэншчыны з мужчынамі, адяваліся, Куста ўбіралі і ваділі, у нас такога не было.
б) Раньшэ водылы Куста, яшчэ була тогді мала, годов восім було, но я всё равно цікавіласа. Ломалы клён, вэлы вэнкы, збіралыса дэвкы, дома убыралы. На дворы збыралыса, вэнкы тые на голову накладалі...дэвкы нэзамужніе. Одна нэсла на голові, остальные шлы позаді.
Як назбырають грошэй, хто яйця давав, хто грошы давав, хто сало, да ужэ вэнка прыносять до колодезя, втягають коворота того і на коворот вішалы. Я сама тые разы усё прыглядаюса, і вун цэлу нэділю вісіть, покуль труйца вэдэцца.

Апытальнік для збору траецкай прозы

1. Як дакладна ў вашай мясцовасці называецца свята Тройцы (напрыклад, Тройца, Трыйца, Труйца, Сёмуха, Сёмка, зялёныя святы, зялёныя святкі)? Выкарыстоўваецца адна назва ці некалькі?
2. Як святкавалі Тройцу раней і як цяпер? Ці ўпрыгожваюць хаты ўнутры і звонку зелянінай? Якой? Што з ёю потым рабілі? Як яна называлася (напрыклад, май, тройца, клечанне)?
3. Ці хадзілі калі-небудь у лес да бярозкі? Ці знаёмы вам такія выразы, як «завіваць бярозку», «развіваць бярозку», «завіваць вянкі», «развіваць вянкі»? Што гэта значыць? Што рабілі з вянкамі? Ці варажылі на вянках? Ці адбываецца цяпер гулянне каля бярозкі?
4. Ці памятаюць у вас пра такі траецкі звычай, як кумленне? Хто і з кім куміўся?
5. Як святкуюцца траецкія Дзяды? У які дзень?
Узор запісу:
а) Як Труйца, то бацько закопае бэрозу, орабыну коло порога, позатыкають голынкы у хаты – і гэтэ высушыть, і хавають пока класты жыто у стожок. Клалы і казалы, то мышы нэ будуть йісты жыта.
б) Тройца называецца Дух. Клён ломляць і несуць на могілкі мёртвым. Вроде жывым Тройца і мёртвым Тройца. Дух мо ў понеделок.
Як я мала была, то говорылі на Духа надо іцці купацца. То мы ідём на рэчку купацца первы раз. Колісь до Духа старыя не купалісь. Говорылі, трэба первы раз на Духа пойці помыцца, до Тройцы, девка, не іді купацца.
На Тройцу тры дня нічога не делаем, а тры дня можна, але всё роўна Тройчаны тыждень.
Жэншчыны собіраюцца чоловек 50, беруцца за рукі і ідуць по уліцам, співаюць тройчаны песні.
У нас на Тройцу дівкі готовяць вечэру, хлопцы ідуць. І сейчас у нас таке. Жарят яечніцу, выпіўку беруць. Галі я сама дала. Два вечары гулялі, под радіолу танцовалі.
в) Прыносылы з лісу бырызытыну, клён і прыбывалы до хаты кай двырэй і кай окон, у хаты тожэ затыкалы ў кутках, за образы, над двырэма. Авалы яйірі сыпалы на дворі, каля хаты. Дівчану обкручвалы клёнам, бэзом, бырэзыною, ано то могла руку высунуты. А потым водылы по сылі, водылы Куста. Спывалы гэту пысню:
Выдэм Куста в зылёному клёну, 
Выкынь, пане, хоть по золотому.
Выдэм Куста в зылёному бырвынцу,
Выкынь, пане, да хоч по чырвінцу.
За пысню люды давалы дар, хто шчо мае.

Паэзія траецка-русальнага комплексу

Траецкія песні.
Спяваліся на Сёмуху (Тройцу) – 50-ы дзень пасля Вялікадня. З суцэльнага абрадавага комплексу траецкіх свят, працягласць якіх можа дасягаць двух тыдняў (у суботу перад Тройцай – Траечныя дзяды, упрыгожванне зелянінай хаты і падвор’я, абрады завівання бярозкі і кумлення на Тройцу, у панядзелак – сашэсце Святога Духа, аўторак – Конскі Вялікдзень, у сераду – рытуалы здабывання і ўшанавання агню, чацвер – абрады выклікання дажджу, Наўскі Вялікдзень, у нядзелю – абрады развівання бярозкі). Песнямі суправаджаліся абрады кумлення і завівання і развівання бярозкі. Цэнтральныя персанажы такіх песень – персаніфікаваная Бяроза, дзяўчаты, якія апяваюць дзеянні завівання і развівання вяночкаў, тлумачаць матывацыю кумлення. Адпаведна названыя песні ў жанравым плане рытуальныя. Аднак большасць траецкіх твораў лірычныя ці любоўныя.
Узор запісу:
ПОЙДЗЕМ, ДЗЕВАЧКІ, У ЛУГ       ДЗЕЎКІ НА ТРОЙЦУ ВЯНКІ ВІЛІ…
                 ГУЛЯЦЬ 
   (траецкая рытуальная песня)           (траецкая лірычная песня)
Пойдзем, дзевачкі, у луг гуляць,             Дзеўкі на Тройцу вянкі вілі,
Зялёных вяночкаў завіваць.                     Ай, на Купала дывівалі.
                                                                    Пры сваю долечку гадалі.
Заўём вянкі на ўсе святкі, –                  
На ўсе святкі, на ўсе празнічкі.               Калі ж ты, доля, шчаслівая –
                                                                    Цвіці вяночык, як васілёчык, 

                                                                    Калі ж ты, доля, нішчасная –
                                                                    Ссохні, вяночык, як сухарочак.

Куставыя песні.
Спяваліся на Сёмуху падчас абраду «Ваджэння Куста». Гэта лакальная з’ява беларускага фальклору, вядомая на Піншыне і часткова ў іншых раёнах Заходняга Палесся. Куставыя песні падзяляюцца на абходныя, якія непасрэдна звязаны з абрадам «Ваджэнне Куста». Цэнтральныя персанажы тут – Куст, «дзявоцкае войска», гаспадары, і карагодна-таночныя, звязаныя з сямейна-бытавой і любоўнай тэматыкай. Іх героі – дзяўчаты, хлопцы, маці, бацька, доля.
Узор запісу:
ОХ, МЫ Ж БЫЛІ У ХАРОШАМУ Й БОРУ  
(куставая рытуальная песня)
Ох, мы ж былі у харошаму й бору
І звілі Куста ж із зялёнага клёну.

І звілі Куста із зялёнага клёну,
Да прывялі Куста ды й да слаўнага двору.

Да прывялі ды й Куста да слаўнага двору,
Проша пана выйсці з новага пакою.

Проша нам вынесці тры барылкі гарылкі,
Мы прывялі Куста да харошыя тры дзеўкі.

Ой, у нашага Куста ножанькі невялічкі,
Ой, проша вынесці да хоч на чаравічкі.

НА ГАРЫ НА НОВАЙ КРАМЯНІЦЫ
(куставая карагодна-таночная песня)
На гары на новай крамяніцы
Танцавалі дзеўкі, маладзіцы.
Там ягомасць да на пэрэдачку ходзіць,
Сваю імасць да за белу ручку водзіць.
Ты, імасць, гардуеш ты мною,
Шчо быці сто год із табою.

Проза абраду провадаў русалкі

Русальны абрад – адметная з’ява традыцыйнай культуры Усходняга Палесся (Гомельшчына). Галоўныя структурныя моманты русальнага абрадавага комплексу: выбар прыгожай дзяўчыны на ролю русалкі (месцамі да яе далучаецца маленькая дзяўчынка – дачка русалкі – і русалін – мужчына-праваднік) – провады русалкі ў жыты (часам з абраным ёю хлопцам) – выкананне праводных песень – мясцовыя міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з русалкай, якую праводзяць.
Ад збіральніка патрабуецца запісаць аповед аб лакальнай версіі абраднасці (або адной з яе частак) з вызначэннем лакальных структурных элементаў, якія маюць мясцовыя назвы. Напрыклад, лавіць русалку; весці ў танок; весці праз вёску; весці ў жыта. Майце на ўвазе, што ў кожнай вёсцы абрад складаецца з дэталей і дзеянняў, уласцівых толькі гэтай версіі. Напрыклад, у адным выпадку русальныя вянкі спальвалі, у другім – сплаўлялі па вадзе, у трэцім – закідвалі на дрэва.

Апытальнік для збору русальнай прозы

1. Як у вашай мясцовасці называюць абрад провадаў русалкі (напрыклад, «паліць русалку», «тапіць русалку», «закапуваць русалку», «заганяці на грушу»)? Калі ён адбываецца? 
2. Што гэта была за русалка? Гэта быў жывы чалавек ці чучала? Якім чынам апраналі русалку? З якіх галінак і кветак выраблялі вянок русалкі? Ці была ў русалкі пара (напрыклад, русалін, «дачка»)?
3. Як пачыналіся провады? Адкуль і куды вялі русалку? Што з ёю рабілі? Як сябе паводзіла русалка? Ці шукалі русалку? Дзе яна хавалася?
4. Як завяршаўся абрад? Ці вярталіся за русалкай? Што рабілі з вянкамі?
5. Навошта, з якой мэтай праводзілі русалку (напрыклад, каб задобрыць яе, выгнаць, як шкодную істоту, на добры ўраджай і да т. п.)?
Узор запісу:
а) На русальную нядзелю калісь вадзілі русалку. І сьпеваюць: «Проведу, проведу русалочку до бору» (поўны тэкст песні). І тады венкі етые скідаюць з галоў. А дзе русалка йшла, з берозы венок чэпляюць у варота кладбішча. Русалку адзявалі ў белае адзенне і зелёный венок да розавуй.  А дзевушкі другіе ў всякуму разнум. А венкі сабе кожна саўе із цветоў, па лесу наломець. Кагда с кладбішча ідуць, ну, тады хлопцы маладые сабіраюцца туды. Венкі тые пашшыбаюць ужэ, угору падкідаюць. Да хлопцы іх – панамочваюць розкі, наломяць да хочуць пабрыскаць дзевак. Дак хто куды папала ўцекае. І агні палілі. Бяросту здзерэ з берозы, берэсцінку, да накіне, да запаліць. Пробуе і агнём подпаліць дзевак. Русалкай выбіралі кого папала, хто согласіцца: я, чы ву, чы ані, хто согласіцца. От я буду русалка. У русалкі венок з бярозы, здоровуй, аж цягнецца по землі.
б) Правядуць русалку, а самі ідуць дадому, кідаюць вянкі на грады, на гуркі. Гэта, кажуць, на ўраджай. Гэта па-калішняму такая прымха была.
в) Праводзіцца абрад гэты ў полі, усе ўдзельнікі свята ідуць туды з песнямі і пляскамі, вядуць русалку ў жыта і там качаюць яе па жыту. А хлопцы дзевак стрыкаюць крапівой, дзеўкі прыгаюць цераз вогнішча і хаваюцца ад хлопцаў у жыта, а хлопцы шукаюць дзяўчат у жыце.
г) Русалку вялі па дзярэўне, а потым у жыта, там спяваюць і кладуць агонь. Хлопцы і дзеўкі прыгаюць чэраз яго, а русалка ловіць іх. Калі паймае, то апячэ крапіваю. Патом русалка выбірала сабе хлопца і цалавала яго, калі хлопец любіў яе, то цалаваў тожа, а калі не, то кідаў русалку ў воду і казаў: «Ідзі да лешага, яго сватай». Патом русалку вымалі з вады, і яна павінна была адпомсціць хлопцу: кінуць яго ў ваду, вымазаць у гразь, надзець яму сваю юбку, пацалаваць без разрашэння.
д) Чучала рабілі з саломы, з сярэдняга куля, здзелаям як чалавека, уніз калосся, а ўверсе камель. Пасярод перавяжам повясам (у каго е дзіравій, красный), а тады павірэзуім шыю кругам, кала камлей тады пахожа як галава. На ету галаву зав’яжам завязку і надзенем чапец... Тады напраном попку – кароткія армякі, шчо па тры хвасты ззаду. І рукі дзелаям: выхвацім з бакоў па жмені саломы, да абкруцім хустамі, да парав’яжам пат плечы, яны і стырчаць. На шыю хустачку краснянькую зав’яжам... На галаву вянок кладом із красак...

Русальныя песні.
Спяваліся на Русальным (Граным) тыдні, які адзначаўся праз тыдзень пасля Тройцы (Сёмухі). Яны падзяляюцца на дзве групы:
а) песні, якія спяваюцца на працягу Русальнага тыдня. Гэта творы на сюжэт «На граной нядзелі русалкі сядзелі», «Ходзіць Пятрышча па вуліцы», «Русалачкі-зямляначкі», «Русалачка, дзе твая дачка?» і інш.
Узор запісу:
НА ГРАНОЙ НЯДЗЕЛІ…
(русальная песня)
На граной нядзелі
Русалкі сядзелі,
Эй, рана-рана,
Русалкі сядзелі.

Русалкі сядзелі,
На дзевак глядзелі,
Эй, рана-рана,
На дзевак глядзелі.

– Дзевачкі-сястрыцы,
Падайце вадзіцы,
Эй, рана-рана,
Падайце вадзіцы.

Падайце вадзіцы
З халоднай крыніцы,
Эй, рана-рана,
З халоднай крыніцы.

А хлопчыкі-брацця,
Вы спляціце лапці,
Эй, рана-рана,
Вы спляціце лапці.

б) песні, якія спяваліся падчас абраду провадаў русалкі. Кампазіцыйна гэта творы двухчасткавыя: у першай указваецца месца провадаў русалкі – поле, лясок, «да йгрушкі» і інш., у другой канстатуецца момант вяртання «да дому», «к падружкі», «да мамкі», «да дзяжы» і інш.

Даведка. З абрадам провадаў русалкі могуць быць звязаны таксама карагодныя (ці таночныя – у залежнасці ад мясцовасці) песні тыпу: «Ах, мая русалачка, // Летні ты цвяточак, // Вазьмі сабе дзевачак //Ў карагод-таночак», у якіх яскрава вызначаецца любоўна-шлюбная тэматыка: «А сярод тых дзевачак // Малады галубчык, // Малады галубчык, // Залаты пярсцёнак».

Апытальнік для збору паэзіі веснавога цыкла

1. Якія песні ў вас лічацца веснавымі?
2. Масленіца. Якімі песнямі і як сустракалі і праводзілі (выганялі) Масленіцу? Ці гушкаліся на арэлях? Якія песні пры гэтым спявалі? Ці хадзілі віншаваць маладых? Якія прыгаворы, віншаванні і песні пры гэтым выконвалі? Ці былі строга вызначаныя песні, якія спявалі напачатку і ў канцы Масленічнага тыдня? Якімі жартамі, прыпеўкамі, гульнямі суправаджаліся масленічныя святы? Ці вядомыя масленічныя песні пра ластавіцу, вутачак, зайчыка? Ці ведаеце вы песні пра Масленіцу-«каўзуху», -«пакатуху», -«палізуху» і г. д.? Калі спявалі такія песні – напачатку, у сярэдзіне ці ў канцы тыдня?
3. Гуканне вясны. Ці праводзіўся абрад спальвання або выгнання зімы? Якімі песнямі суправаджаліся рытуальныя дзеянні? Якія карагоды, танцы, веснавыя гульні суправаджалі абрады перыяду гукання вясны? Запішыце іх мясцовыя назвы і апісанні. Якія песні спяваліся ў карагодах, танцах, гульнях?
4. Саракі. Як святкаваліся Саракі? Ці вядомыя песні, звязаныя з Саракамі? Як праводзілі гэты дзень: гушкаліся на арэлях, варажылі і г. д.? Якія павер’і, звычаі, гаданні звязаны з названым прысвяткам?
5. Вялікдзень. Ці спявалі на Вялікдзень велікодныя песні? Ці гушкаліся на арэлях, спяваючы спецыяльныя песні? Ці вадзілі карагоды, спяваючы песні? Зафіксуйце ўсе песні, гульні, прыгаворы, якія выконваліся падчас велікодных свят. Ці вядомы ў вашай мясцовасці валачобныя песні? Якая размова адбывалася паміж валачобнікамі і гаспадарамі? Якія песні выконваліся падчас абходу хат валачобнікамі? З якім прыпевам? З чаго пачыналіся і чым заканчваліся віншаванні? Каму прысвячалася першая валачобная песня і каму наступныя?
6. Юр’я. Якія песні спявалі на Юр’е? Ці вядомы песні, якія суправаджаюць першы выган жывёлы на пашу? На якія асаблівасці выгану ў іх звяртаецца ўвага? Ці ходзяць на Юр’е качацца ці бегаць па расе, аглядваць засеянае поле, агароды, частавацца на полі (агародзе), закопваць рэшткі ежы на ўскраіне поля і г. д.? Ці суправаджаюцца названыя дзеянні песнямі і якімі? Ці водзяць на Юр’е карагоды? Ці спяваюць карагодныя песні? Ці адрозніваюцца яны ад іншых юраўскіх песень? Чым?
7. «Ваджэнне і пахаванне стралы». Якія песні і пры якіх абставінах выконваліся падчас «Ваджэння і пахавання стралы»? Якія карагоды і карагодныя песні суправаджалі першую і другую частку абраду? Ці існуе розніца ў рэпертуары песень падчас «ваджэння» і «пахавання»? Якія яшчэ песні – прыпеўкі, рамансы і інш. Спявалі на Ушэсце?
8. Тройца (Сёмуха). Якія песні лічацца сёмушнымі (траецкімі)? Ці суправаджаліся абрады завівання і развівання бярозкі спецыяльнымі песнямі? Ці спявалі песні, калі накіроўваліся да бярозы? Якія? Ці пускалі дзяўчаты развітыя вянкі на ваду? Якія песні пры гэтым спявалі? Ці суправаджаўся абрад кумлення дзяўчат песнямі? Якімі? Ці вадзілі карагоды вакол бярозкі? Ці спявалі пры гэтым карагодныя песні? Якія?
9. Ваджэнне Куста. Якія песні выконваліся падчас абраду ваджэння Куста? Ці адрозніваюцца песні, якія суправаджалі ваджэнне Куста па вуліцы, ад песень, якія спявалі ў двары гаспадара? Ці вадзілі на вуліцы карагоды (танкі)? Якімі песнямі яны суправаджаліся?
10. Провады русалкі. Якія песні выконваліся на Русальным (Граным) тыдні? Ці вадзілі карагоды і калі: на працягу тыдня, падчас абраду провадаў, пасля абраду провадаў? Ці вядомыя песні тыпу «На граной нядзелі русалкі сядзелі»? Якія песні спявалі на працягу тыдня і падчас абраду провадаў русалкі? Куды паводле песень праводзяць русалку? Ці супадаюць месцы провадаў у песнях і ў абрадзе? Якія гульні, танцы ладзіліся пасля абраду провадаў? Ці суправаджаліся яны песнямі і якімі?

ЛЕТНІ ЦЫКЛ ЗЕМЛЯРОБЧАГА КАЛЕНДАРА

1. Проза і паэзія Купалля.
2. Пятроўскія і касецкія песні.
3. Проза і паэзія жніва.

Проза Купалля
Ёсць адна цікавая акалічнасць, звязаная з геаграфіяй купальскай прозы і паэзіі. Хоць купальскія песні ахопліваюць вялізны арэал, але іх цяжка знайсці ва Усходнім Палессі (Гомельшчына), на поўдні Магілёўшчыны, у паўднёва-заходняй частцы Гродзеншчыны, наўрад ці надарыцца магчымасць запісаць іх на Берасцейшчыне (але трэба звярнуць асаблівую ўвагу на Пінскае Палессе).
Геаграфія купальскай прозы значна шырэй. Яе можна запісаць нават у тых рэгіёнах, дзе Купалля як такога няма, але яно вядома пад іншымі назвамі (напрыклад, на Гомельшчыне гэты дзень пазначаецца як Іван вядзьмарскі, Іван-ды-Мар’я).
Звярніце ўвагу на асноўныя тэмы купальскай прозы: мясцовыя назвы свята і звязаныя з ім уяўленні, прыкметы, перасцярогі – вогнішчы (атрыбутыка купальскага вогнішча) – купальскія ведзьмы і іх выкрыванне – купальскае кумаўленне – уяўленні пра папараць-кветку – купальскія бясчынствы – купанне – «ігра» сонца.

Апытальнік для збору купальскай прозы

Назвы свята
Як у вашай мясцовасці называлася свята, якое адбывалася з 6 на 7 ліпеня? Як называўся наступны дзень 7 ліпеня?

Запальванне купальскага агню
1. У якія дні года распальвалі (раскладвалі) вогнішчы (на Каляды, на Вялікдзень, Благавешчанне, Юр’е, Купалу, Пятра і г. д.)?
2. Дайце кароткае апісанне абраду «запальвання купальскага агню».
3. Ці выбірала моладзь кіраўніка або распарадчыка («урадніка») гэтага дзейства?
4. У якім месцы распачыналі дзейства?
5. Дзе раскладвалі вогнішча (каля вады, на адкрытым месцы за вёскай, на ўзвышшы, вакол дрэва, менавіта якога дрэва?).
6. Ці існаваў у вашай мясцовасці звычай зносіць з усёй вёскі ўсялякія старыя рэчы (старое адзенне, боты і г. д.)? А цяпер?
7. Што пасля рабілі з гэтым хламам (вывозілі сабраны хлам на поле, дзе звальвалі ў кучу і пакідалі да ночы)?
8. Ці існаваў у вашай мясцовасці звычай падпярэзвацца палыном, ідучы на ігрышча?
9. Як паводзіла сябе моладзь, ідучы на Купалле (браліся за рукі і выходзілі на поле з песнямі)?
10. Ці захаваўся звычай здабываць «жывы» агонь шляхам трэння сухога дрэва аб дрэва? 

Атрыбутыка купальскага вогнішча
1. Ці ўтыкалі ў зямлю вакол вогнішча зялёныя дрэўцы? Для чаго гэта рабілі?
2. Што ўтыкалі непасрэдна ў агонь? Як гэты прадмет называўся? Што на ім было (шчыт, кола, пудзіла)? Што дадзеная кампазіцыя сімвалізавала?
3. Што рабілі ўдзельнікі абраду, падпаліўшы касцёр (уладкоўваліся каля агню, частаваліся, спявалі, вадзілі карагоды і г. д.)? Што кідалі ў агонь?
4. Як размяшчаліся вакол вогнішча хлопцы і дзяўчаты (па розныя бакі, побач, не мела значэння)?
5. Скокі цераз агонь. Хто і як скакаў цераз агонь (хлопцы і дзяўчаты, паасобку, парамі, накрыж)?
6. Як называлі тую дзяўчыну, якая не магла пераскочыць цераз вогнішча (напрыклад, ведзьмай)?

Купальская ведзьма
1. Каго лічылі ведзьмай? (Таго, хто не прыйшоў на Купалле; дзяўчыну, якая не пераскочыла цераз вогнішча; жанчыну, якая падышла да кастра і папрасіла агню. Каго яшчэ?)
2. Хто мог выконваць ролю ведзьмы (самая старая бабулька)? Як яна сябе паводзіла (падкрадвалася і спрабавала ўзяць галавешку з агню)?
3. Ці рабілі ў вас пудзіла ведзьмы? З чаго? Які яно мела выгляд? Што з ім рабілі (апраналі, насілі па вёсцы, спальвалі, тапілі, разрывалі на часткі і г. д.)?
4. Як моладзь вартавала касцёр (праганяла «ведзьму», біла яе палыном і г.д.)?
5. Што яшчэ магло сімвалізаваць ведзьму (галава (чэрап) каровы або каня, якую спальвалі ў агні)?
6. Як абаранялі ад ведзьмаў і нячыстай сілы жывёлу, жыта, малочны посуд?

Звычай кумаўлення
1. Ці існаваў у вашай мясцовасці звычай кумаўлення? Калі гэта адбывалася (у час Купалля, у Пятроў дзень, на Тройцу)?
2. Хто куміўся на Купалу (дзяўчаты паміж сабой, дзяўчаты з хлопцамі)?

Папараць-кветка
1. Ці шукалі на Івана Купалу папараць-кветку?
2. Ці было павер’е, што з дапамогай гэтай кветкі можна бачыць усё, што згублена, схавана, знайсці клад?
3. Ці казалі, што кветку папараці ў гэту ноч ахоўвае нячыстая сіла?
4. Ці былі спецыяльныя ўмовы для людзей, якія ішлі шукаць папараць-кветку?
5. Ці існавала павер’е, што той, хто знойдзе папараць-кветку, будзе шчаслівы?
6. У некаторых месцах існуе павер’е, што папараць-кветку можна было ўбачыць роўна апоўначы. А як у вас?
7. Ці існуе ў вашай мясцовасці легенда пра чалавека, які знайшоў папараць-кветку? Запішыце яе, калі ёсць.

Бясчынствы
1. Якія бясчынствы рабіліся ў купальскую ноч (цягалі колы, бочкі, пераварочвалі іх, закідвалі на дах; здымалі платы, выводзілі скаціну з хлява і г. д.)? Навошта гэта рабілася?
2. Як ставіліся вяскоўцы да гэтых бясчынстваў?

Купанне
Ці пільнаваліся таго звычаю, што на Івана Купалу трэба купацца, або, наадварот, нельга было купацца? Калі купаліся (ноччу, на досвітку, раніцай)? Як купаліся хлопцы і дзяўчаты – паасобку ці разам? У якім выглядзе?

«Ігра» сонца
1. Як называецца «ігра» сонца (сонца грае, купаецца і г. д.)? Што гэта значыць?
2. Як трэба назіраць за «ігрой» сонца (прыжмурыўшы вочы, не моргаючы)?

Узор запісу:
а) У гэты дзень збіраліся людзі, ставілі вялікія жэрдкі, высокія жэрдкі, прывязвалі іх адна да другой, вешалі на гэтыя жэрдкі кошыкі, клубкі, намочаныя ў газу, усякае рыззё і падпальвалі. Агонь быў бачны вельмі далёка. Збіралася каля вогнішча вельмі многа моладзі. У вёсцы гэтыя вогнішчы палілі на кожнай вуліцы. Каля вогнішча пелі, танцавалі, жартавалі. Тут апошні раз спявалі вяснянкі, а таксама спявалі і гэту песню:
Ой, лелю да лелю
Да ў крывога танца...(падаецца поўны тэкст).
б) У нас на Купалле пераапраналіся ў Купалінку і чарцей. Упрыгожвалі дзяўчынку з доўгімі валасамі, гэта Купалінка, яна пела і клікала ўсях на свята, у карагод, прыгаць праз вогнішча. Чэрці ўсе абмазаныя, з рагамі і хвастом, яны рабілі ўсялякія злачынствы.
в) Позна ноччу, калі само свята ў разгары, маладыя хлопцы і дзяўчаты, калі парамі, калі проста хлопцы, калі дзяўчына дужа баязлівая была, ухадзілі ў лес, далёка не хадзілі, толькі каб спакойна было, ніхто не падглядваў. Трэба было знайсці вялікі куст папаратніка, вакол яго ачарціць кола, сесці ўсярэдзіну і глядзець на гэты куст папаратніка, і ў нейкі момант з куста павінна была вырасці кветка – яркая, як сонейка, трэба было яе накрываць чым-небудзь, рваць і бегчы да сваёй каханай, а ў гэты час за табой павінен бегчы чорт, каб кветку адабраць, але абарочвацца нельга, бо чорт галаву скруце.
г) На Купайло рвалэ прокэву і зав’езувалэ ею двэрэ в хатэ, в коморэ, в хліві. Бо в гэту ныч ходыць відьма, і в тэй двэрэ, шо зав’езанэ прокэвію, вона ні підэ.
д) Уставалэ шэ до схода сонця, шоб побачітэ, ек сонцэ грайе. І гэто правда, бо в другі дэнь воно зусім ны гэтак сходыть.
е) У нас на Купалле хлопцы ўкрадуць каток з калёс, што коней запрягаюць, і тады ў поўнач голымі параздзяюцца і круга дзярэўні тры разы нада абкаціць. Кацілі два ці тры хлопцы, астальныя ждуць адзетыя на ростаньках. Тады гэты каток сякуці і вогнішча кладуць – штоб дзеўкі не шлі ў чужую дзярэўню замуж.
ж) На Купалу кіяхі, гуркі рвалі. Хлопцы плуга ўкрадуць, узаруці вуліцу, а мы пасаджаем гэта на вуліцы. Каторыя нядаўна пажаніліся, тым ставілі калыску з люлькаю перад клеццю, дзе тыя спалі.
Проці Івана цвяты вязалі ў пучкі. Чэраз агонь пераскаківалі і пучкі перакідалі.

Паэзія Купалля

Купальскія песні суправаджалі святкаванне Купалля ў ноч з 23 на 24 чэрвеня ў каталікоў і з 6 на 7 ліпеня ў праваслаўных беларусаў. У жанравым плане падзяляюцца:
а) на рытуальныя, якія спяваліся ля купальскага вогнішча пры апусканні на ваду вянкоў, сустрэчы ўсходу сонца.
Узор запісу:
БОЖА НАШ, ОЙ, МЕСЯЦУ, МЕСЯЦУ…
(купальская рытуальная песня)
Божа наш, ой, месяцу, месяцу,
Да ўзыйдзі раненька, Божа наш.

Божа наш, да ўзыйдзі раненька,
Развядзі купаллейка, Божа наш.

Божа наш, дзевачкам пяяннейка,
Хлопчыкам гуляннейка, Божа наш;

б) заклінальныя, у якіх выразна акрэслены матыў барацьбы з нячыстай сілай.
Узор запісу:
ЗВАЛА КУПАЛА ІЛЛЮ НА ІГРЫШЧА…
(купальская заклінальная песня)
Звала Купала Іллю на ігрышча. То-то-то!
– Хадзі, Ільішча, ка мне на ігрышча. То-то-то!

– Не маю часу, Купалічка. То-то-то!
Гэту ночку мне не спаці. То-то-то!

Нада жыта пільнаваць. То-то-то!
Каб змяя заломаў не ламала. То-то-то!

У жыце карэнні не капала. То-то-то!
У кароў малака не адбірала. То-то-то!;

в) карагодныя купальскія песні, якія маюць любоўна-шлюбную тэматыку.
Узор запісу: 
ПОЙДЗЕМ, ДЗЕЎКІ
(купальская карагодная песня)
Пойдзем, дзеўкі,                                     На коніку,
Пойдзем, дзеўкі, кала жыта,               На коніку пагарцуем,
Кала жыта.                                           Пагарцуем.

Ці ні найдзім,                                        А з малойцам
Ці ні найдзем каго ў жыце,                 А з малойцам патанцуім,
Каго ў жыце.                                       Патанцуім.

Ці коніка,                                             На коніку,
Ці коніка варанога,                             На коніку ездзіць будзім,
Варанога.                                             Ездзіць будзім.

Ці молайца,                                         А з малойцам,
Ці молайца маладога,                        А з малойцам гуляць будзім,
Маладога.                                           Гуляць будзім.

П а р а д а. Звярніце ўвагу на страфічны запіс тэксту дадзенай песні. Як бачыце, песенны слупок складаюць тры радкі, у межах якіх паўтараюцца па два словы папярэдняга радка. Гэта вельмі важны ў страфічных адносінах падзел, абумоўлены мелодыяй песні. Калі ласка, улічвайце такія моманты пры перазапісе песні з касеты на картку ці пры падрадковым запісе ад інфарманта адразу пры спяванні, калі вы не маеце магнітафона (дыктафона);

г) жартоўныя, у якіх высмейваюцца хлопцы, ведзьма, прыдзірлівыя бацькі.
Узор запісу:
ДА СЯГОННЯ КУПАЛА, ЗАЎТРА – ІВАН…
(купальская жартоўная песня)
Да сягоння Купала, заўтра – Іван,
Будзе, дзецюкі, ліха вам.

А якое ліха – ліхое,
Пагоніце сабакі ў поле.

Да ад свіныя лебядзіцы 
Пагоніце сабакі да вадзіцы;

д)  баладныя, у якіх апавядаецца аб пераўтварэнні ведзьмы ў жабу, мыш, яшчарыцу; пра ўдаву, якая нарадзіла двух сыноў; пра шлюб брата з сястрою, якія, даведаўшыся пра сваю роднасць, пераўтварыліся ў сінюю і жоўтую кветкі і інш.

Пятроўскія і касецкія песні

Выконваліся ў дні перадпятроўскага посту, які пачынаецца ад панядзелка пасля Траецкага тыдня і працягваецца да Пятра (12 ліпеня ў праваслаўных беларусаў, народная назва – Пятроўка). Паэтыка названых песень прыблізна аднолькавая: яны маюць зачын-зварот да сонца і Бога тыпу: «Сонейка! Пятрова ночка невялічка, сонейка…», «Божа наш! Пятрова ночка маленька, божа наш…», «Божа наш! На сенажаці мядуначка, божа наш…», просьбы пра добрае надвор’е. Аднак пятроўскія песні тэматычна шырэйшыя за касецкія. Калі ў апошніх згадваецца выключна пра касцоў ці гаспадара, якога касцы велічаюць, то ў пятроўскіх сустракаюцца таксама любоўна-шлюбныя матывы.
Узор запісу:
БОЖА НАШ! ПЯТРОВА НОЧКА НЕВЯЛІЧКА… КАСЦЫ КОСЯЦЬ…
          (пятроўская песня)                                          (касецкая песня)
Божа наш! Пятрова ночка невялічка.                  Касцы косяць, 
Божа наш!                                                               Бога просяць:
Божа наш! А хто ж у нас не выспаўся?
Божа наш!                                                              – Ой, дай, Божа, пагоданьку
Божа наш! Млода Манечка ўсю ноч не спала.   Да на нашу работаньку.
Божа наш!
Божа наш! Ўсю ноч не спала, паясы ткала.      Сена пакасіці,
Божа наш!                                                             Дадому звазіці.
Божа наш! Паясы ткала шалковыя.
Божа наш!
Божа наш! Хусткі рабіла паркалёвыя.
Божа наш!

Жніўная проза

Галоўнае – запісаць аповед пра зажынкі і дажынкі, даўнейшыя і цяперашнія. Даведайцеся таксама, наколькі быў распаўсюджаны звычай жніўнай талакі, ці запрашаюць на талаку ў нашы дні.

Апытальнікдля збору жніўнай прозы

1. Як рыхтаваліся да дажынак? Як апраналіся, што бралі з сабою?
2. Каму даручалі зажынаць першаму? Ці ўдзельнічалі ў зажынках мужчыны? Што яны рабілі і як сябе паводзілі? Колькі снапоў нажыналі ў дзень зажынак? Што рабілі з першым снапом?
3. Што рабілі, каб пры жніве не балелі рукі? (Абвязвалі іх ніткай з вясельнага каравая, каласамі, вырванымі на тым месцы, дзе зажыналі, латачкай, якой былі звязаны ногі нябожчыка.)
4. Што рабілі, каб не балела спіна? (Затыкалі нешта за пояс, падпяразваліся перавяслам, качаліся на зямлі, нешта прыгаворваючы.)
5. Што рабілі з рэшткамі ежы пасля палуднавання на полі? (Пакідалі на мяжы для птушак, мышэй, мураўёў і нешта прамаўлялі, прыносілі дахаты для дзяцей і жывёлы.)
6. Што рабілі, калі знаходзілі ў жыце «залом», «завітку»? Які мелі гэтыя злакі выгляд? Каго вінавацілі ў «заломах»? Хто і як мог абясшкодзіць залом? Якую шкоду гаспадару поля чыніў «залом», калі яго выпадкова зжыналі?
7. Каго і якім чынам запрашалі на талаку? Як дражнілі жняю, што жала горш за іншых, заставалася апошняй?
8. Якімі абрадамі адзначалася заканчэнне жніва? Ці пакідалі на полі некалькі калоссяў і ў якім выглядзе (перавязвалі чырвонай шарсцяной ніткай, запляталі, аблівалі вадой, палолі, клалі камень, хлеб, соль, прыгіналі да зямлі)? Як яны называліся («каза», «барада»)?Ці перакульваліся падчас дажынак па полі? Што яшчэ рабілі? Ці выбіралі каго-небудзь на ролю талакі?
9. Як вярталіся дадому пасля заканчэння жніва? Ці рабілі спецыяльны дажынкавы «букет»? Як ён называўся (вянок, кветка, барада, каза)? Які меў выгляд? Што з ім рабілі? Куды ставілі астатні сноп? Якім чынам потым выкарыстоўвалі зерне з яго?
10. Як сустракалі талачан? Што адбывалася паміж імі і гаспадарамі?
Узор запісу:
а) Ужыная перву жменьку – як сярпом узяць – нясе дадому перву жменьку і ня кажа «прынесла стапок», а скажа «прынесла кулідку і піражок!». Дома схаваюць. А як ацеліцца кароўка, тады нада працадзіць малозіва цераз этую саломку. А тады тую саломку бярэ, парыц даёнку этай саломкай, кідае цаглінку туды, штоб малако чыстая було, штоб сыр моцны буў!
б) Самая старэйшая жанчына нажынала першы сноп. Садзіліся на гэты сноп і ўсе рабілі вянок – сноп гэты ўкрашалі. Снапок абвяжам нітачкамі краснымі або розавымі. Прыносім гэты снапок дамой, ставім на кут і там гэты снапок стаіць да Іспаса. Тады абціраем яго і носім зярняткі ў цэркаў свяціць і етым жытам засяваем, калі сеем жыта ўвосень.
в) Ведьмы роздевалыся догола і шлі завіваты, находылы, коб нэ до пары буў куст. Робылы тэе, коб у хозяйстве нэ вэлось. Бояцца завівку зачэпыты – обожнуть, покынуть, а тогді ужэ альбо вырвуть, альбо на месті там запалють. Вырвы да спалы, а то, кажуть, на крыжову дарогу трэба вынэсты да тожо спаліты чы закопаты. Знахор паліть ее ноччу, у двенадцать часоў ночы.
г) Жнеі пасля абабка жыта завіваюць вянок, украшаюць яго кветкамі і пры гэтым спяваюць песню:
Ой, у садочку цвіла лілея,
Дажала жыта старшая жнея.
Збор жыта, збор!
і г. д.
Звіты вянок жнеі надзяваюць на галаву старшай жнеі «багіні», даюць ёй у рукі дажыначны сноп, які пакрыт белым пакрывалам. Самі акружаюць яе, узяўшыся за рукі і, утварыўшы круг, спяваюць: «У нас сягоння вайна была...»
Патом яны нясуць сноп у хату гаспадару і там тожа спяваюць. Гаспадар выходзіць і сустракае жней з хлебам-соллю. «Багіня» выступае наперад і, пакланіўшыся яму, кладзе каля гаспадаровых ног сноп... І надзявае на галаву гаспадара вянок. Гаспадар запрашае «багіню» і жней у хату. Дажыначны сноп прыносяць жнеі, ставяць яго на покуць і спяваюць песню:
Як на нашай ніўцы
Сягоння дажынкі,
Дзіва, дзіва!
А калі жнеі ўжо ўходзяць, гаспадар дарыць ім падаркі.
д) Як дажынаюць жыта, возьмуць пяць каласкоў, палку паставяць і к палке каласкі прывяжуць. Цвятоў многа нарвуць, ету бараду прыбяруць красіва – ззяе, як кукла, тая барада на полі. Палосак было многа – і ў каждага барада: стаяць, як куклы. Хлеб-соль лажылі, нада зямлю паблагадарыць, што дала ўраджай, таму і астаўляюць.

Паэзія жніва

Жніўныя песні спяваліся падчас пары жніва (канец ліпеня – пачатак жніўня, у залежнасці ад рэгіёну Беларусі). Некаторыя з іх суправаджалі абрады зажынак і дажынак, і таму ў жанравых адносінах гэта песні рытуальныя, якія падзяляюцца:
а) на зажынкавыя песні, якія апявалі моманты выхаду жней з дома, звароты да гаспадыні з пажаданнем атрымаць пачастунак, зразанне першага «снапочка-гаспадарочка», вяртанне ў хату да гаспадара:
Узор запісу:
ВЫПРАЎЛЯЮЦЦА МАЛАЖАЙКІ…
(зажынкавая рытуальная песня)
Выпраўляюцца малажайкі
На спраўленне зажынак,
Паглядзець на дабро гаспадаркі
Да прыняць поўны жыта абірак <…>

Да гатоў жа, гатоў, гаспадыня,
Сустрэчанне ім шчырае,
Рашчыняй, калі ёсць, скрыня
Да бяры нясі мёд з вырая <…>.

б) уласна жніўныя песні ў жанравым плане творы лірычныя. Яны апяваюць знакавыя для жніва вобразы жыта, поля, жней, палуднічкаў, сярпочкаў, малодачак, пана, прыганятага, павязнічка, дарогі, перапёлкі і інш.:
Узор запісу:
ОЙ, НЕ ЛЯЖЫ, ВЕТРУ, Ў ПОЛІ…
(жніўная лірычная песня)
Ой, не ляжы, ветру, ў полі,
Паміж горачак, у разоры,

Да ўстань, ветру, памаленьку,
Павей, ветрык, паціхеньку,

Развей хмарачку цямненьку –
Маю тугу цежаленьку <…>.

в) дажынкавыя песні звязаны з апошнім днём жніва і яго звычаямі – пляценнем вянка з апошняй лапінкі жыта, завіваннем «барады», выбарам дзяўчыны – «багіні», прыходам да гаспадара, танцамі пасля дажынкавай вячэры. Напрыканцы жніва спявалі і талочныя жніўныя песні ў тым выпадку, калі група жней дапамагала ўбраць поле таму гаспадару, які не спраўляўся.

Даведка. Адметнай з’явай беларускай каляндарна-абрадавай паэзіі з’яўляюцца талочныя песні, якія выконваліся падчас калектыўнай працы на падвор’і ці ў полі гаспадара, які не спраўляўся з веснавым пасевам, уборкай ураджаю, будаўніцтвам хаты ці з іншымі важнымі гаспадарчымі справамі. У залежнасці ад рэгіёну Беларусі талочныя песні маглі спявацца і вясной, і летам, і восенню. Такая сезонная шырыня – своеасаблівая рыса названых твораў, таму пры запісе заўсёды пытайцеся ў інфарманта пра каляндарны час выканання талочных песень.

Узор запісу:
НАША НІЎКА ЗАЛАТАЯ,
(жніўная талочная песня)
Наша ніўка залатая,
Нашы сярпы вострыя,
Наш пан гаспадар налягае,
Штоб мы не былі чорствыя.

– Ой, чыё ж то поле
Зажаўцелае стаіць?
– Янукова поле
Зажаўцелае стаіць! <…>

Апытальнік для збору па паэзіі летняга цыкла

1. Купала. Якія песні лічацца купальскімі? Пры якіх абставінах яны выконваліся? Якія песні спяваліся падчас пляцення дзяўчатамі вянкоў? Ці вадзілі карагоды вакол вогнішча? Пад якія песні? Ці спявалі жартоўныя песні? Хто, каму і дзе? Ці вядомы купальскія баладныя песні? На якія сюжэты? Ці вядомы песні, у якіх згадваецца пра папараць-кветку, ведзьму? Якімі песнямі суправаджалася назіранне за «ігрой» сонца пасля купальскай ночы?
2. Пятроўка. Якія песні спяваліся на свята Пятра? Да якіх стыхіяў звяртаюцца ў пятроўскіх песнях? Чым гэта абумоўлена? Ці ладзіліся на Пятра арэлі? Ці былі ігрышчы? Якімі песнямі яны суправаджаліся? Ці спяваліся песні маральна-павучальнага зместу аб паводзінах дзяўчыны і хлопца? Ці вядомы ў вёсцы касарскія (касецкія) песні? Калі і дзе яны спяваліся? Ці адрозніваюцца яны ад пятроўскіх песень? Чым?
3. Жніво. Якія песні ў вашай мясцовасці лічацца жніўнымі? Ці спявалі песні на зажынках? Якія? Дзе і калі? Якімі песнямі суправаджаліся дажынкі? Ці апявалі пачатак апошняга дажыначнага дня, момант з’яўлення на полі ста копаў, час заканчэння жатвы, пляценне вянка гаспадару, дарогу да дома гаспадара? Ці былі песні пра княгіню, «бараду», Спарыша, Раёк? Ці вядомы песні пра жняю, якая жне горш за іншых, застаецца апошняй? Якімі песнямі суправаджаўся адпачынак падчас абеду? Якімі танцамі, гульнямі, песнямі адзначаліся дажынкі пасля вяртання з поля? Якія сацыяльныя і бытавыя матывы сустракаюцца ў жніўных песнях: сіроцкія, сямейныя, любоўныя і г. д.?

ВОСЕНЬСКІ ПЕРЫЯД ЗЕМЛЯРОБЧАГА КАЛЕНДАРА

Восеньская проза

Празаічны пласт восеньскага фальклору не надта багаты. Аднак ён прадстаўлены арыгінальнымі тэмамі, звязанымі з восеньскімі абрадамі, звычаямі, фалькларызаванымі хрысціянскімі святамі і прысвяткамі. На жаль, апошнім часам мы маем мала звестак наконт сучаснага стану восеньскай прозы, таму раім звярнуць на яе асаблівую ўвагу. Мяркуем, што ўважлівы збіральнік знойдзе і запіша шмат цікавага матэрыялу, пацвердзіць, ці захаваліся ў памяці мясцовых жыхароў успаміны пра старадаўнія звычаі, якія ўжо, магчыма, зніклі з побыту. Напрыклад, яшчэ ў 1988 г. жыхаркі в. Дзяржынск Лельчыцкага раёна Гомельскай вобласці расказвалі аб тым, што раней «на Сямёна» (14 верасня) у іх праводзілі абрад «жаніцьба коміна» (пасвета, лучніка) як звяртанне ўвагі да хатняга агню і надыходу восеньскіх попрадак.
Па сённяшні дзень значнымі датамі народнага календара застаюцца святы, звязаныя з ушанаваннем Божай Маці, Узвіжанне, восеньскія Дзяды, або Асяніны, дзень Параскевы Пятніцы, Кузьмы-Дзям’яна, Піліпаўка, з якой пачынаўся перадкалядны пост, і інш.

Апытальнік для збору восеньскай прозы

1. Якія вы ведаеце кароткія ўстойлівыя выразы наконт восеньскіх месяцаў, іх якасцей («Халодны верасень, але сыты»; «Лістапад зіме сцежку пракладае» і да т. п.)?
2. Ці прымяркоўваюць у вас час сяўбы азімых да пэўнай каляндарнай даты? Які час лічыцца найбольш спрыяльным (на Баўтрамея казалі: «Прыйшоў Баўтрамей – жыта на зіму сей»)? Чаму?
3. На які дзень зямля «закрываецца» на зіму, адлятаюць птушкі ў вырай, хаваюцца ў норы змеі? Што ў вас кажуць пра вырай (дзе ён знаходзіцца, што гэта такое, чаму так называецца і г. д.)? Ці чулі вы што-небудзь пра змяінага цара? Што трэба рабіць пры сустрэчы з ім?
4. Ці чулі вы пра абрад «жаніцьба коміна» (пасвета, лучніка)? Калі і як ён адбываўся? Хто ўдзельнічаў? На кім «жанілі комін»? Ці спявалі пры гэтым песні? Якія?
5. Ці спраўляюць у вас свята Багач (Багатнік, Багатуха, Другая Прачыста (Спажа, Спожка), Гаспожка Багатая, Зельная)? Ці насілі ў гэты дзень кошык з жытам і свечкай у кожную хату і адрыну? Дзе яго пакідалі? Якія яшчэ звычаі звязаны са святам уборкі зерневых?
6. Ці спраўляюць у вас Стаўроўскія Дзяды? Якім чынам?
7. Ці ведаеце вы, чаму свята называецца Пакровы (Пакроў)? Якія прыказкі існуюць пра гэты дзень? Ці адметны ён якімі-небудзь звычаямі (дзяўчаты вытрасалі з прыполу апалае лісце і назіралі: у які бок яго панясе вецер – туды і замуж ісці)?
8. Раскажыце, калі ласка, як у вашай мясцовасці адзначаюцца Дзяды. Як называюцца асобныя памінальныя дні? Што павінна быць на стале? Якімі словамі запрашалі «дзядоў» на вячэру? Што казалі, выпраўляючы з хаты душы памерлых? Які быў парадак памінальнай вячэры? Што казалі пра «дзядоў»?
9. Раней дзяўчаты і жанчыны хадзілі на попрадкі. Ці збіраюцца суседкі на попрадкі цяпер, ці кожная прадзе ў сваёй хаце?
•	Ці вядомы вам забароны, звязаныя з прадзеннем (нельга прасці ў пэўныя дні тыдня, на святы, у той ці іншай квадры месяца, бо аслепнеш, будзеш пакараны (кім?), на тым свеце будуць калоць верацёнамі, маланка спаліць сена і г. д.)?
•	Ці чулі вы пра тое, што ноччу нехта мог прыйсці прасці ці ткаць («пятніца», Божая Маці, русалка, хатнік і г. д.)? Што пры гэтым адбывалася?
•	Ці пралі часам своеасаблівую нітку? Калі, з чаго, якім чынам, дзеля чаго (для лячэння, варажбы, чараўніцтва і г. д.)?
10. Якія звычаі і забароны звязаны з днём Параскевы Пятніцы? У якім выглядзе яе ўяўлялі? З якімі просьбамі звярталіся дзяўчаты і жанчыны да Пятніцы?
11. Чым адзначана свята Кузьмінкі (Кузьма-Дзям’ян, Касьма Даміян)? Што расказваюць пра Кузьму і Дзям’яна? Хто яны такія? Аб чым клапоцяцца? Ці вядомы ў вашай мясцовасці расказы пра змаганне кавалёў Кузьмы і Дзям'яна са змеем?
12. Ці адзначаюцца ў вас акрамя Дзядоў таксама і Бабы? Калі?
13. Якія назіранні, прыкметы, звычаі і забароны звязаны з апошнім святам года – Міхайлавым днём (мядзведзі кладуцца на спячку, унукі наведваюць бабуль, да Міхайла трэба выткаць адны кросны і г. д.)? Ці лічыцца ў вас Міхайла абаронцам ад грому, уладаром вятроў? Што трэба рабіць у гэты дзень, каб не пакрыўдзіць Міхайлу?
14. Якія звычаі і прыкметы звязаны з піліпаўскімі запустамі (заговінамі) і Піліпаўкай? Што вы ведаеце пра «воўчае вяселле»?

Узор запісу:
У пятніцу не пралі, у нядзелю. У пятнічку я прала маладая, думаю, старым не можна, мама не прала. Прыходзіць жэншчына, адзета ў чорном, наподобіе Божа Мацер. Дак я пытаюся: «Чаго вы хочэце? Чего вы прішлі?» Я разоў тры сказала. Ана нічога не атвеціла і завернулась і пашла. Страшна мне стала – і не стала прасці, вуносіла кудзелю с хаты, штоб ана не была ў хаці, не мешала. Не стала прасць.

Восеньская паэзія

У адрозненне ад іншых каляндарных твораў восеньская паэзія зусім не інтэгравана з абрадамі, не выяўляе якой-небудзь прымеркаванасці да пэўных свят, сувязь з працоўнай дзейнасцю селяніна ў ёй паслаблена. У залежнасці ад мясцовасці восеньскімі лічацца песні, якія тэматычна закранаюць паслядажынкавы этап сельскагаспадарчых работ і перадвясельны перыяд. У сувязі з гэтым склад восеньскіх твораў не мае такой дакладнай класіфікацыі, як у іншых цыклах каляндарна-абрадавай паэзіі. Таму пры запісе песень, якія інфарманты будуць называць восеньскімі, звяртайце ўвагу на іх функцыянальныя разнавіднасці: ярынныя, ільняныя, канапельныя, спасаўскія, кірмашовыя, збіральніцкія, пастухоўскія. Азначэнні могуць вар’іравацца ў залежнасці ад геаграфічнага распаўсюджання. Спынімся на найбольш вядомых.
Ярынныя песні, або песні яравога жыта.
Падзяляюцца на творы аграрнай (у жанравым плане часам заклінальныя) і перадвясельнай (матывы няшчаснага кахання, будучага замужжа) тэматыкі.

У в а г а! Ярынныя песні перадвясельнай тэматыкі, як і іншыя восеньскія з такой жа тэматыкай, трэба адрозніваць ад абрадавых вясельных. Яны выконваюцца падчас канца лета – пачатку восені, пакуль вяселлі яшчэ не спраўляліся.

Узор запісу:
ДАЙ, БОГ, КАБ ПАРАСЛО…           А ЗЯЛЁНЕНЬКІ МОЙ АВЯСЕЦ…
(ярынная заклінальная)                     (ярынная перадвясельная)
Дай, Бог, каб парасло                               А зялёненькі мой авясец,
На ўсякую долю:                                       А каго ж ка мне Бог прынясець?
І на хазяйскую,                                         А калі старога – не хачу,
І на Разанскую,                                        А калі маладога – біці буду,
І на цыганскую,                                        А калі ж роўніцу – жыці буду.
І на ўсіх добрых людзей!

Ільняныя і канапельныя песні.
Выконваліся падчас уборкі лёну і канапель. Яны, як і ярынныя, закранаюць тэмы будучага замужжа дзяўчыны, яе далейшага лёсу, жыцця замужніцы, удовінага кахання. Іх адметнасць – прадстаўленыя шляхам паэтычнага паралелізму вобразы льна, льнянога поля, ільнішча, канапелькі (канаплінкі) і заручонай дзяўчыны.
Узор запісу:
БЕДАВАЎ ЗЯЛЁНЫ ЛЁН…        ОЙ, ГАВАРЫЛА КАНАПЕЛЬКА…
(восеньская ільняная песня)        (восеньская канапельная песня)
Бедаваў зялёны лён,                          Ой, гаварыла канапелька,
Пры дарозе стоячы.                         Стоячы ў народзе:
Пры дарозе стоячы,                         – Адкуль на мяне, канапелечку,
Галоўкамі звонячы:                           Усё й тыя буйныя ветры?
– Ой, бяда ж мая, бяда,                    Як сталі веяць, сталі павяваць,
Што сцюдзёная вада                        Канапелечку абіваць.
Не дала мне вырасці,                        
Майму семю выспеці.                       Ой, гаварыла маладая дзевачка,
                                                            Жывучы ў татачкі:
Бедавала дзяўчынка,                        – Адкуль на мяне, маладзеньку,
У таткі гуляючы:                           Усё й тыя добрыя людзі?
– Ой, бяда ж мая, бяда                   Як сталі хадзіць, мёд-віно насіць,
Ды з частымі сватамі.                   Мяне ў татачкі прасіць <…>
Не далі мне вырасці,                       Датуль хадзілі, мёд-віно насілі,
Русай коскі выплесці.                      Пакуль у татачкі ўпрасілі.

Збіральніцкія песні.
Песні выконваюцца пры збіранні арэхаў, ягад і грыбоў). Матывы ў іх любоўныя і сямейна-бытавыя. Сюжэтныя сітуацыі ў такіх песнях абумоўлены акалічнасцямі, якія могуць здарыцца са збіральнікамі. Найбольш распаўсюджаны сюжэт, калі дзяўчына заблудзіла ў лесе, ёй трапляецца хлопец, які абяцае дапамагчы пры пэўнай умове.
Узор запісу:
ДА ПАРАДЗІЛА МЯНЕ МАЦІ…
(восеньская збіральніцкая песня)
Да парадзіла мяне маці
Ай, ні ўдзень, ні ўначы.

Да спарадзіла мяне маці,
Ягады беручы.

Ягадкі ў прыполлі,
Мяне на далоні.

Талочныя песні.
У гэтыхпеснях  талачане называюць гаспадара «панам», а сябе – «мужове-панове».
Узор запісу:
А МЫ СВАЙМУ ПАНУ…
(восеньская талочная песня)
А мы свайму пану
А ўчынілі славу.

Славу ўчынілі.
Гнаёк навазілі,
Ніўку ўкрасілі.

Радзі ж, божа,
Жыта на навозе.

Жыта ядраное,
Калоссе буйное.

Піліпаўскія (прадзільныя) песні.
Займаюць у календары прамежкавае становішча. Яны спяваліся на працягу Піліпаўкі (шасцітыднёвага перадкаляднага посту, які пачынаецца з 28 лістапада і заканчваецца 6 студзеня) падчас апрацоўкі льновалакна, з якога сукалі і пралі ніткі. Большасць такіх твораў элегічныя і жартоўныя, у іх пераважаюць матывы стомленасці, прадчування Каляд, нешчаслівага замужжа.
Узор запісу:
ДУНЯ Ж, НАША ДУНЯ…     ОЙ, КАЛЯДАЧКІ, ПРЫБЛІЖЫЦЕСЯ…
(піліпаўская жартоўная песня)      (піліпаўская песня аб Калядах)
Дуня ж, наша Дуня                      Ой, Калядачкі, прыбліжыцеся,
Тонкапраха была.                       Ай, люлі, люлі, прыбліжыцеся.

Тонкапраха была,                      Ай, каўбасачкі, паніжыцеся,
Тры дні нітачку віла.                Ай, люлі, люлі, паніжыцеся.

У гадочак прасціночак,           Мы ж вас, Калядачкі, шанаваць будзем,
У нядзельку нітачку.                Ай, люлі, люлі, шанаваць будзем.

Вот дзівятая вясна,                Кожны вечарок святкаваць будзем,
Як не ставіла красна.             Ай, люлі, люлі, святкаваць будзем.

На дзісятая вясна                   То на йгрышчайка, то з ігрышчайка,
Дуня паставіла красна.          Ай, люлі, люлі, то з ігрышчайка.

Скрозь гораду ткала,             На ігрышча йдучы, аж душа гарыць,
Колам прабівала.                     Ай, люлі, люлі, аж душа гарыць.

Ехалі казакі,                            З ігрышча йдучы, галава баліць,
Бог-помач казалі:                   Ай, люлі, люлі, галава баліць.

– Памажы, Бог, Дуні
Рагожу даткаці.

– Хоць жа вы казакі,
Дык жа вы дуракі.

Гэтая ж тканіна –
Тонка парусіна.

Апытальнік для збору па паэзіі восеньскага цыкла

1. Якія песні у вас лічацца восеньскімі? Ці ёсць іншыя назвы песень, якія выконваліся ў гэты час (ільняныя, канапельныя, збіральніцкія, кірмашовыя, спасаўскія, яравыя)? Чаму песню адносяць да восеньскай?
2. Талака. Ці вядомыя ў вас талочныя песні? Якія песні спявалі пра талаку? Калі спявалі талочныя песні: вясной, летам ці восенню? Якія песні адрасаваліся гаспадарам? Пра якія падзеі, выпадкі, сітуацыі, віды працы спявалася ў такіх песнях? 
3. Піліпаўка. Якія песні ў вас лічацца піліпаўскімі? Калі яны спяваліся? Ці была нейкая пэўная прымеркаванасць піліпаўскіх песень да часу і месца спявання: увечары, на працягу дня, калі збіраліся ў адной хаце? Ці існуюць полаўзроставыя абмежаванні пры спяванні піліпаўскіх песень? Што спявалі пра лянівую пралю?

2.3. ПАЭЗІЯ СЯМЕЙНА-АБРАДАВАГА КОМПЛЕКСУ

1. Радзіны (радзінна-хрэсьбінная проза і паэзія);
2. Вяселле (вясельная проза і паэзія);
3. Пахаванне (пахавальна-памінальная проза і паэзія).

Радзiны, хрэсьбiны, вяселле i пахаванне – гэта той пласт народнай творчасці, які ў большай ці меншай ступені вядомы кожнаму. Для вас не стане цяжкасцю пошук інфарманта. Аднак не кожны выканаўца адразу пагодзіцца праспяваць песню, спасылаючыся на адсутнасць голасу ці дрэнную памяць. У гэтым выпадку пачніце размову з пытанняў, якія непасрэдна датычацца лёсу і жыцця інфарманта, напрыклад пра яго асабістае вяселле ці пра нараджэнне яго дзяцей і г. д.

П а р а д а. Для запісаў паэтычных твораў лепш за ўсё карыстацца тэхнiчнымi сродкамi. Вельмі важна, каб запісы песні рабіліся «з голасу»: гэта дазваляе адчуць мелодыку твора, правільна вызначыць строфіку і сістэму паўтораў. Памятайце, што не заўсёды радкі пачынаюцца дакладна. Бывае, дадаюцца новыя гукі і выклічнікі ці, наадварот, скарачаюцца апошнія словы. Часта другі радок, які паўтараецца, з’яўляецца пачаткам наступнай страфы і спяваецца інакш, чым папярэдні. Ён можа мець сэнсавае адзінства з наступнай часткай песні, напрыклад:
Благословы, Божэ,
Благословы, Божэ, тэй посажэ,
Благословы, Божэ.
Памылка падчас запісу разбурыць страфічны малюнак твора. Напрыклад:
Благословы, Божэ, (2 разы)
Тэй посажэ,
Благословы, Божэ.
Улічвайце гэтыя парады пры расшыфроўцы магнітафонных запісаў песенных твораў.
Пры афармленнi запiсу трэба абавязкова ўказваць назву, якая часцей за ўсё (калі няма заўваг інфарманта) даецца па першым радку песні. Пад назвай у дужках запісвайце жанрава-відавое вызначэнне твора.

РАДЗІНЫ

Радзінна-хрэсьбінная проза

Каб лепш арыентавацца ў гэтай частцы прозы, трэба ведаць яе галоўныя тэмы. Яны наступныя: нараджэнне дзяцей, забароны пры цяжарнасцi, прыёмы палягчэння родаў, роды i паводзiны прысутных, дзеяннi з пупавiнай i паследам («дзiцячым месцам»), правiлы прыёму нованароджанага, першае купанне, імя немаўляці, хрэсьбiны, хрэсьбiнныя чыны, бабiна каша, падарункi i зычэннi, ушанаванне бабкi.

Апытальнiк для збору радзiнна-хрэсьбiннай прозы

1. Што рабiлi для таго, каб былi дзецi або каб яны нарадзiлiся праз два–чатыры гады пасля вяселля?
Напрыклад, у першым выпадку на вяселлi клалi за пазуху яйка, садзiлiся на лаўку, дзе ляжаў хлеб, з’ядалi зерне жыта-самасейкi i г. д., а ў другiм – кiдалi грошы на печ (у печ), на вяселлi садзiлiся на пальцы i г. д.
Узор запiсу:
а) От як меня забралi ужэ к мужу весцi вечэрам, далi мне йiйцо, за пазуху. І ужэ мы iдом, вот уж му пораўну з йiм, i ужэ му iдом, я несу ўжэ iкону на руках – без iконы ж не пуйдзеш – i на порогi чэраз дзвер дак я за пояса сягнула на парогi, йiйцо разбiлася, я й пашла. Дак ета гаварыць, што ета будзеш дзецi лехко раджаць.
б) А каторыя не хацяць, дак iдзе ўжэ, сабiраеца к мужу ўжэ iцi, як ей муж забiрае ўжэ, дак яна iдзе, на дзверах да за дзеньгi да i кiне о туды о, у той попел, о дзе от ямка – угребём о с печы. Туда i кiдае. То кажуць, не будзе дзецей: пьяць капеек кiне – хоч о пьяць гадоў, трi капейкi, дзвi капейкi, капейку кiне... А цi праўда ета цi не? Ета я чула.

2. Што забаранялася рабiць цяжарнай жанчыне? Чаму? 
Узор запісу:
а) Штоб свечкi не сукала iз воску, бо як будзеш сукаць, дак у дзiцяцi будзе з вуш цекцi.
б) У празнiк ў лес, кажэ, не хадзiлi, коб дзіця калекаю не було.
в) Як iдзе беременна ў дзверах, штоб яна не застаiвала, а то застай зробiцца ў вароцях, як будзе родзiцца.

3. Што рабiлi для палягчэння родаў?
Абавязкова паспрабуйце высветлiць ролю мужа. Напрыклад, вядома, што на Палессi iснаваў звычай «кувада», калi муж, каб дапамагчы жонцы, сiмвалiчна браў на сабе яе боль, стагнаў i войкаў. Даведайцеся, цi памятаюць пра гэты звычай, цi прытрымлiваюцца яго ў наш час.
4. Як называлася дзiцячае месца, што з iм рабiлi – закопвалi (дзе, асобна або з iншымi рэчамi) цi захоўвалi (з якой мэтай)? 
Якiя iснавалi правiлы адразання пупавiны, яе прыкладання да пэўнай рэчы (якой i чаму), закопвання i захавання (для чаго)? 
Узор запiсу:
Баба одмеряе на трi пальца з лiшнiм пупавiну тую кiшэчку i зав’яжэ нiточкою крепко i адрэжэ. Як хлопец, так к обуху положыть, к секiре, а як деўка, то к грэбёнцы, штоб дiўчына грэбёнку брала да пряла... Пуповiнy з месцэм одрежэт i закопваеш в землю... Казалi: еслi хлопца хочэш, закопай каля дверей, каля вушака, а дiвчiну – ўжэ где хочэш...

5. Хто першы раз купаў нованароджанага? Цi iснуюць розныя правiлы купання дзяўчынкi i хлопчыка? Якiя i чаму?
6. Як засцерагалі парадзiху i нованароджанага ад сурокаў?
7. Каму дазвалялася адведваць парадзiху, а каму не? Што неслi на адведкi? 
8. Як святкавалi хрэсьбiны? Каго можна (нельга) браць за кума i куму? Як яны павiнны сябе паводзiць, ад’язджаючы да царвы, у дарозе, вяртаючыся пасля хрышчэння? 
•	Калi сядалi за хрэсьбiнны стол?
•	Калi i як адорвалi нованароджанага, парадзiху, бабку?
•	Што гэта была за «бабiна каша»? Як яе трэба гатаваць? Чым завяршаўся хрэсьбiнны стол («кашай», «торгам»)? Што рабiлi з «кашай»?
•	Якiм чынам выказвалi пашану бабцы?
Узор запiсу:
Ну, баба зварiць кашу с пшана i прiдзе ўжэ на радзiны i прiнесе два пiрагi ўжэ яна ў кародцы iлi там у сумцы iлi ў чум. У седаюць за стол ўжэ i пьюць i ўсе i ўжэ падаюць. Баба ўжэ падасць, пародуха, боршч, i той ужэ боршч стануць есьцi. Да куды есьцi без пiрага без бабiнага! Давайце бабiнага пiрага, якога баба спекла там – мо, з мёдам, цi яна з макам, цi ж чым – будзем бачыць. Ужэ возьмуць таго пiрага, не режуць нажэм, нада паламаць...
Ну, ўжэ паедзяць боршч, пададуць тую кашу – ужэ на стале. Баба ўжэ ўстае, шчэ што робiць баба – шчэ возьме да й цветоў у тую кашу наўтыкае, коб «Эта каша загранiчная i очэнь дарагая», ўжэ смеяцца да ўдумляюць. Эта ж купа людзей. У ўжэ паставiць туды ўжэ баба на стул i возьме за тую кашу чысту тарелачку, ў эту тарелачку ўкалупiць тую зверху пiгарку, што засхне ўжэ на кашы. Паложыць i ўжэ кладзе грошы...

Радзінна-хрэсьбінная паэзія

Пры запісах гэтага пласта сямейна-абрадавага комплексу трэба ўлічваць малую колькасць радзіннай паэзіі. Асноўныя іх персанажы – парадзіха, дзіця, бабка, бацька дзіцяці. Іншая справа – хрэсьбінная паэзія. Яна існуе ў розных жанрах: заклінальныя, велічальныя, жартоўныя, бяседныя песні, зычэнні, тосты, прыгаворкі.

Апытальнік для збору радзінна-хрэсьбіннай паэзіі

1. Як у вашай мясцовасці называлі жанчыну, што дапамагала пры родах (бабка, павітуха, родавая бабка і інш.)?
2. Якімі словамі звычайна запрашалі павітуху?
3. Што трэба было казаць і рабіць пры цяжкіх родах?
4. Хто і калі пачынаў спяваць радзінныя песні?
5. Ці ўзгадваюцца ў радзінных песнях дні, якія лічыліся шчаслівымі для нараджэння дзіцяці?
Узор запісу:
У НЯДЗЕЛЬКУ РАНА-ПАРАНЕНЬКУ…
(радзінная бяседная песня)
У нядзельку рана-параненьку
Усе званы званілі,
Усе жоначкі маладзенькія
К ютрані хадзілі.
Адна наша парадзіха маладзенькая
У ютрані не была.
Да яна ж, сабе, маладзенькая,
Борзда дзела зачала,
А яна ж сабе да маленькага
Сыночка спавіла.

6. Ці выконваліся падчас родаў спецыяльныя заклінальныя песні? З якой мэтай (дапамагчы парадзісе, засчерагчы яе і дзіця  ад сурокаў, забяспечыць здароўе нованароджанаму і інш.)? 
Узор запісу:
БЯЖЫЦЬ ЯНА СКАРЭСЕНЬКА…
(радзінная заклінальная песня)
Бяжыць яна скарэсенька,
Просіць бога шчырэсенька:
– Дай жа, бог, маёй унучцы
Лягесенька, дабрэсенька, скарэсенька <…>

7. Ці адрозніваліся песні, якія выконваліся пры нараджэнні хлопчыка ці дзяўчынкі?
8. Ці захавалася ў вашай мясцовасці традыцыя спяваць ці прыгаворваць у час першага купання нованароджанага, першага кармлення, першага ўкладвання ў калыску (люльку) і г. д.? Якія творы выконваліся?
9. Ці спяваліся песні падчас наведвання парадзіхі пасля родаў? Якія пажаданні выказваліся парадзісе наведвальніцамі?
10. Ці існавалі спецыяльныя песні для незамужняй дзяўчыны-парадзіхі?
11. Каго, хто і якімі словамі звычайна запрашаў у кумы?
12. З якімі словамі бабка перадавала дзіця кумам перад хрышчэннем?
Узор запісу:
Наце вам народжана, нам прынясець хрэшчна… Занясі, божа, да храста святога, пазволь, божа, ва хрысціянскую веру ўвясці. Прывядзі, божа, і парадзіллю да першага здароўя; дай, божа, шчоб вана яго ахрысціла і да розума давяла, і на вяселлі пагуляла.

13. Ці спявалі песні перад адпраўленнем у царкву? Якія?
14. Што трэба было казаць, калі кумы вярталіся з царквы? Ці спявалі песні? Якія? 
15. Як і якімі словамі запрашалі на хрэсьбіны?
16. Ці існавала спецыяльная песня, якая б «адкрывала» хрэсьбіннае застолле?
17. Якія песні гучалі ў час хрэсьбіннага святочнага стала? Ці спяваліся велічальныя песні? Каму яны прысвячаліся: нованароджанаму, яго маці, бабцы-павітусе, куму, куме? 
Узор запісу:
ВЕНАГРАД НА ДВАРЭ!..
(хрэсьбінная велічальная песня)
Венаград на дварэ!
Так наша бабка,
Так наша любка на куце.
Як золат персцень на руцэ,
Так наша бабка на куце.
Як золат персцень шаруюць,
Так нашу бабку шануюць.
Бабка мая, любка мая,
Венаградаў цвет!

18. Ці выконваліся спецыяльныя велічанні для бацькі дзіцяці?
19. У які момант хрэсьбіннага стала гучалі песні аб долі і далейшым лёсе немаўляці?
Узор запісу:
А Ў НЯДЗЕЛЕЧКУ СПАРАНЕНЕЧКУ…
(хрэсьбінная заклінальная песня)
А ў нядзелечку спараненечку
На небе развіднела,
Наша бабачка ходзіць, дзіцяцю носіць,
А ў бога долі просіць:
– А дай, божа, етай дзіцяці
Усякую долю ўзяці:
І хлебавую, і салявую,
Трэцяю – здаровейкую.

20. Што прыгаворвалі бабка, кум, кума падчас хрэсьбіннага стала, «бабінай кашы»?
Узор запісу:
Бабка пры раздачы кашы кажа: – Во пасылаець вам пані палагавая кашы і масла к ней. Кушайце за здаровейка нашай радзіны. Штоб здароў быў і добра малаціў.

21. Каму адрасаваліся жартоўныя песні (бацьку дзіцяці, бабцы-павітусе, куму, куме)?
Узор запісу:
КАЗАЛІ, НАША БАБКА ХВАРАВІТА…
(хрэсьбінная жартоўная песня)
Казалі, наша бабка хваравіта
Ажны наша бабка варавіта.
Таўчы, малоць – нядужа,
А па намётачку – дасужа.

22. Ці спяваліся адпаведныя песні падчас  «бабінай кашы»?
Узор запісу:
БАБКА КАШУ НЯСЕЦЬ…
(хрэсьбінная велічальная песня)
Бабка кашу нясець,
А кум казной трасець.
У бабкі кашка смашна,
А ў кума казна ясна.

23. Калі і як адорвалі нованароджанага, парадзіху, бабку? Якія зычэнні і тосты гучалі ў іх адрас?
24. Якія бяседныя песні гучалі падчас хрэсьбіннага святочнага стала?
25. Ці вядомы ў вашай мясцовасці хрэсьбінныя прыпеўкі?
Узор запісу:
ОЙ, КУМ  КУМЕ РАД…
(хрэсьбінная прыпеўка)
Ой, кум  куме рад,
Павёў куму ў вінаград:
– Шчыплі, кумка, ягодкі,
Каторыя салодкі,
А каторы  горкі,
Кідай для маёй жонкі.

26. Хто і пра што спяваў на заканчэнне хрэсьбіннага стала?
27. Ці захаваліся ў вас песні абраду «змывання мура» («муравінак», «жмурак», «злівак»)?
28. Што прыгаворвалі падчас прарэзвання зубоў, пры выпадзенні першага малочнага зуба, пры першых кроках?
29. Якія пажаданні адрасаваліся дзіцяці падчас першага падстрыжэння? Хто іх выконваў? 

ВЯСЕЛЛЕ

Вясельная проза

Асноўныя тэмы вясельнай прозы датычацца пэўных момантаў вясельнай абраднасці, дзеянняў вясельных чыноў, вясельных атрыбутаў, iх вырабу i дзеянняў з iмi, вясельных гульняў i пераапрананняў. Пры захаваннi агульнага сцэнарыя вяселля яго этапы могуць мець варыянтныя назвы, якiя збiральнiк павiнен высветлiць. Акрамя таго, iснуюць лакальна-рэгiянальныя элементы вясельных абрадаў, якiя адсутнiчаюць у iншых мясцовасцях. Напрыклад, на Гомельшчыне гэта «продаж ёлкi»: «Як у хату маладое прыйшоў малады i запалiлi свечкi, то ён з княжнымi – дружкамi i сватамi – павiнен выкупiць ёлку. Дзяўчаты таргуюцца за яе i за мала не хочуць аддаваць i пяюць: “Мы па ёлку хадзiлi...”. Мясцовымi з’яўляюцца таксама звычаi «страляць зайца», «гуляць куру» i iнш., таму заўсёды варта пацiкавiцца, якiмi вясёлымi момантамi вызначаецца вясковае вяселле.
Пры афармленнi запiсу трэба праз загалоўкi адзначыць моманты вясельнага абраду. Напрыклад: сватанне, магарыч, змавiны, каравай, прыезд маладога да маладой, вянчанне, вясельнае застолле ў маладой, вясельнае застолле ў маладога, на бяседах. У кожным канкрэтным выпадку загалоўкi будуць розныя. Напрыклад: сватанне, заручыны, зборная (суборная) субота, першы дзень вяселля, каравай, дзяльба каравая, расплятанне i заплятанне касы. Усё залежыць ад зместу расказанага.
Можа стацца так, што iнфармант раскажа пра якi-небудзь адзiн вясельны абрад, тады яму таксама трэба даць загаловак, выкарыстоўваючы мясцовую тэрмiналогiю. Напрыклад: «Сваты», «Сватанне, запоiны», «Змовiны (заручыны)», «Завiванне маладой», «Суканне свечак», «Пасад», «Трэцi дзень», «Пятухi». Калi вы запiсалi кароткi аповед пра ўсё вяселле i часткi вясельнай абраднасцi вылучаць няма сэнсу, зрабiце агульны загаловак, напрыклад «Вяселле ў вёсцы Палацечка Баранавiцкага раёна».
Такiм чынам, мэта збiральнiка – запiсаць складныя аповеды пра мясцовае вяселле, яго асобныя этапы, абрады i звычаi: даведкi, сватанне, запоiны, заручыны, зборная (суборная) субота (вяночкi, паненскi вечар i г. д.), каравай, пасад (саджэнне на дзяжу, расплятанне касы, застрыганне, пакрыванне); прыезд дружыны маладога да маладой, розныя вiды выкупаў, шлюб (вянчанне); пераезд да маладога, камора, пасаг, выпрабаванне маладой, падзел каравая, адорванне маладых, «цыганы»; пярэзвы i г. д.

Апытальнiк для збору вясельнай прозы

Этапы беларускага вяселля
1. З якiх асноўных этапаў складаўся вясельны абрад у вашай вёсцы?
Паступова пералiчвайце назвы этапаў i запiсвайце ў сшытак тыя, якiя назаве iнфармант: пярэпыты, даведкi, сватанне, заручыны, змовiны, запоiны, узгледзiны, сугляды, ладзiны, запой, дзявочы вечар, зборная (суборная) субота, вяночкi, ёлка, каравай, пасад, расплятання касы, вянчанне, вяселле ў маладой, вяселле ў маладога, дзяльба каравая, раздача каравая, пярэзвы, гасцiна, «цыганы», бабскi вечар. Якiя яшчэ?
2. Цi вядомы ў вас такiя звычаi i назвы, як «закiдваць зайца», «страляць зайца», «гарох малацiць», «княжаства», «княжны стол», «выкупiць стол», «дагулкi», «званкi», «крошкi»? Якiя яшчэ? Дакладна запiшыце адказы.

Вясельныя чыны
3. Як называюцца ў вас вясельныя чыны? Колькi iх бывае? Што яны робяць на адпаведных этапах вяселля? Што гавораць?
Паступова пералiчвайце назвы вясельных чыноў i адразу запiсвайце адказы: дружка, дружок, дружба, дзядзька, свяцiлка, касянка, закасянка, стараста, княжы, княжок, падкняжы, князь, харунжы, маршалак i г. д.
Спытайце, якiя яшчэ чыны ёсць, адзначце варыянты назваў. Асобна адзначце, якую ролю выконвалi падчас вяселля хросныя бацькi жанiха i нявесты, як яны называлiся, якi абавязак быў у брата нявесты.

Пярэпыты, даведкi, сватанне
4. Цi можна было прыйсцi да дзяўчыны ў сваты без папярэдняга вiзiту мацi (хроснай мацi, сваячкi) са свахай?
5. Хто i калi iдзе ў сваты (сват з бацькам жанiха, сват з жанiхом, адзін сват, бацькi i жанiх)? Цi была абавязковай прысутнасць жанiха на сватаннi?
6. Хто з’яўляецца галоўнай асобай у сватаннi (маршалак, дружка, сват)? Як гэта пасада называецца ў вас? Што патрабавалася ад свата? 
Запiшыце, якая размова адбывалася памiж сватамi i бацькамi дзяўчыны.
7. Як павiнна была паводзiць сябе дзяўчына, калi прыходзiлi сваты (заставалася ў хаце, хавалася, сыходзіла з хаты)?
8. Што рабiлi ў знак згоды на шлюб цi адмаўлення ад яго?

Даведка. Прыкметы згоды на шлюб: дзяўчына прымае ад сватоў хлеб, выпiвае чарку, кiдае ў бутэльку некалькi зярнятак, калупае печ, мяце хату ад дзвярэй да печы цi стала, перавязвае сватоў ручнiкамi цераз плячо i г. д.
Прыкметы адмаўлення ад шлюбу: вяртаюць пустую бутэльку, а за выпiтую гарэлку плацяць, утыкаюць галень у воз сватоў, прычэплiваюць на вопратку нiтку, дзяўчына мяце хату ад стала да дзвярэй i г. д.

Узгледзiны (дыялектныя варыянты – сугляды, змовiны, запоiны, запiвiны, заповiны), малыя заручыны, малая гарэлка, барышы, заручыны, ладзiны, запой
9. Як у вашай мясцовасцi называюць такую частку вяселля, як запоiны? Калi i як гэта адбывалася (адразу пасля згоды на шлюб цi праз некаторы час)?
10. Цi лiчылася дзяўчына засватанай пасля запоiн? Як пра яе ў гэтым выпадку казалi (запiта, прапiта, заедзена яечняй i г. д.)?
Якiя песнi спяваюць на запоiнах i заручынах?
11. Як адбываўся абрад «злучэння» маладых (завязвалi канцы адзення, спляталi разам валасы, сашчэплiвалi рукi i г. д.)?
12. Якiя стравы пры сватанні павiнны быць на стале?
13. Цi адорвае дзяўчына сватоў льнянымi ручнiкамi?
14. На заручынах дамаўляюцца пра дзень шлюбу. Спытайце, на якi час звычайна назначаюць вяселле, цi прытрымлiваюцца квадраў месяца (маладзiк, поўня, сход).
15. Цi збiраюцца ў вас асобна на змовiны (заручыны, вялiкую гарэлку, вялiкiя запоiны)? Цi магчыма адмаўленне ад шлюбу пасля змовiн? Якiя наступствы адмаўлення?

Зборная (суборная) субота, дзявочы вечар (дыялектны варыянт – дзявiчы вечар), паненскi вечар, вянкi, зборны вечар
16. Як у вашых мясцiнах называюць вечар перад вяселлем, калi да нявесты прыходзяць яе сяброўкi? Што азначала зборная (суборная) субота?
17. Што рабiлi дзяўчаты ў час зборнай суботы?
Цi iснаваў у вашых мясцiнах звычай «вiць ёлку», гэта значыць, упрыгожваць кветкамi, свечачкамi, саламянымi крыжыкамi i г. д. галiнку елкi цi вiшнi? Што з ёю рабiлi далей?
18. Цi дазвалялася прыязджаць «на вянкi» жанiху? Калi ён прыязджаў, то з кiм (з бацькам, сватам, сябрамi, музыкам)? Што адбывалася далей па прыездзе маладога з роднымi i сябрамi «на вянкi»?
19. Цi iснаваў у вас звычай, каб маладая ў час зборнай суботы хадзiла ў лазню? Калi такога звычаю прытрымлiвалiся, то што ён азначаў?
20. Якiя песнi спявалi дзяўчаты ў зборную суботу?

Каравай
21. Цi пякуць у вас на вяселле каравай? Калi прыступаюць да падрыхтоўкi каравая (адразу пасля запоiн, заручын)? Цi раяцца на змовінах пра каравай?
22. Колькi бывае караваяў (адзiн цi два)?
23. У якi дзень i час рашчыняюць каравай? Каго нельга запрашаць на росчын каравая? Цi прысутнiчаюць пры гэтым мужчыны? Колькi звычайна бывае каравайнiц? Хто бывае старшай каравайнiцай? Што прыносяць з сабою каравайнiцы?
24. Што гавораць i якiя песнi спяваюць, калi месяць цеста?
25. Хто i як садзіць каравай у печ? Цi выпякаўся каравай на лiсцях дрэў або iншых раслiн? Чаму так рабiлi?
26. Якi выгляд меў каравай маладой (маладога)? Якiя ўпрыгожаннi былi на караваі (месяц, сонца, птушачкi, крыжыкi, пляцёнкi i г. д.)? Цi выпякалiся «шышкi»? Колькі? Якi выгляд яны мелi?
27. Цi пяклi якi-небудзь iншы хлеб, акрамя каравая? З якой мэтай? Як ён называўся?
28. Хто дастае каравай з печы? Куды нясуць i на што кладуць спечаны каравай? Хто гэта робiць?
29. Што адбывалася ў хаце маладога ў той час, калi ў маладой рашчынялi каравай?
30. Калi дзялiлi каравай? Цi клалі што-небудзь у сярэдзіну каравая?

П а р а д а. Запiшыце каравайныя песнi адпаведна ходу каравайнага абраду.
Калi ёсць магчымасць, сфатаграфуйце вясельны каравай, а калi няма – схематычна намалюйце яго, адзначце кожную дэталь, упрыгожаннi, узоры, iх назвы, памеры.

Пасад
31. Каго не садзілi на пасад (удаўца, удаву, цяжарную жанчыну або тую, якая мела няшлюбнае дзiця, i iнш.)?

Даведка. Майце на ўвазе, што iснавалi тры тыпы пасаду, якiя адрознiвалiся рытуалам i пэўным значэннем:
•	першы тып – пасад маладой i маладога (кожнага асобна) перад шлюбам;
•	другi тып – сумесны пасад маладой i маладога пасля вянчання ў сувязi з абрадам звядзення;
•	трэцi тып – пасад маладых у розныя часы: а) у час завiвання; б) на заручынах; в) у зборную (суборную) суботу; г) у час сустрэчы маладых пасля шлюбу.

Пасад маладой
32. Дзе знаходзiлася нявеста непасрэдна перад тым, як яе праводзiлi на пасад?
33. Цi меў права малады прысутнiчаць на пасадзе маладой i дзе ён знаходзiўся ў час гэтага абраду?
34. Як маладую вялi на пасад, хто яе прыбiраў i суправаджаў. Хто першы ўваходзiў у хату? Хто звычайна вёў маладую на пасад?
35. Якое значэнне мела хлебная дзяжа, што з ёй рабiлi? Як маладую садзілi на пасад? Як садзілi на пасад маладую, калi яе бацькi мелi пчолы? Цi садзілi маладую на пасад, калi яна не захавала цнатлівасць?
Чым высцiлалi сенцы, праз якiя вялi прыбраную маладую?
36. Хто расплятаў, расчэсваў касу маладой? Цi мачылi грэбень у мёд i масла? Хто падсмальваў яе валасы? Куды дзявалi грэбень пасля часання валасоў маладой?
37. Як убiралi маладую пасля часання i падсмальвання валасоў?
38. Што рабiла маладая перад тым, як сесцi на пасад? Што рабiлi яе бацькi, брат?
39. Што клалi на каленi маладой, калi яна сядзела на пасадзе? Што давалi ёй у рукi?
40. Хто падымаў маладую з пасаду? Дзе яе садзiлi пасля пасаду? Дзе садзiлiся малады i яго бацька?
41. Што рабiлi з дзежкай пасля пасаду?

Пасад маладога
42. Калi адбываўся пасад маладога (увечары напярэданнi шлюбу, удзень перад ад’ездам жанiха да нявесты)?
43. Каго прасiў малады блаславiць яго пасад? Хто вёў маладога да дзяжы? Якiм чынам гэта адбывалася? Хто садзіў маладога на дзяжу? Цi ставiлi яму пад ногi пасудзiну з жытам, калi ён паведамляў, што варты пасада?
44. Хто часаў маладому валасы, змазваючы грэбень мёдам i маслам? Цi засмальвалiся яму валасы грамнiчнай свечкай? Цi застрыгалi маладога? Хто гэта рабiў? Цi перапiвалi маладога ў час пасаду?
45. Што адбывалася пасля таго, як малады ўстаў з пасаду?

Сумесны пасад маладога i маладой
46. Калi адбываўся сумесны пасад маладога i маладой (у час заручын, у хаце маладога)?
47. Цi iснаваў у вашай вёсцы сумесны пасад маладога i маладой у час абрада звядзення маладых у хаце нявесты? Як гэта адбывалася?
48. Цi вядомы ў вашых мясцiнах сумесны пасад маладога i маладой у час завiвання маладой у зборную суботу? Як гэта адбывалася?

Прыезд дружыны жанiха па нявесту
49. Як праходзiлi зборы маладога ў дарогу да маладой? Цi быў пасад маладога, падстрыганне валасоў, iх падсмальванне? Хто i як гэта рабiў? Цi садзiлiся перад ад’ездам за стол? Як быў апрануты жанiх у былыя часы? Як цяпер? Якiя песнi спявалi падчас пасаду?
50. Што рабiла мацi жанiха непасрэдна перад самым ад’ездам? Якiя песнi спявалі ў дарозе?
51. Як адбывалася сустрэча дружыны маладога з раднёй маладой, яе сяброўкамi раней i як цяпер? Цi захаваўся звычай перагароджваць дарогу, зачыняць вароты i г. д.?
52. Як выкуплялi маладую жанiх i яго дружына?
53. Што адбывалася ў момант ад’езду маладых да вянца (цi ў ЗАГС, сельсавет на рэгiстрацыю шлюбу) i пасля iх вяртання? Цi спявалiся ў гэты момант песнi?
54. Як адбываўся ад’езд маладой да маладога? Хто суправаджаў яе (шаферкi, хросная мацi i iнш.)? Якiя песнi спявалi ў гэты час?
55. Як сустракаюць маладых у доме жанiха? Цi перагароджваюць хлопцы «вясельнаму поезду» дарогу ў двор? Што павiнны рабiць сваты, каб выкупiць сабе праезд?
56. Цi адорвае маладая радню маладога? Якiя гэта падарункi (пояс, хустка, кашуля, фартух, грэбень i г. д.)?
57. Хто праводзiць маладую ў хату жанiха (свёкар, сват i iнш.)?
58. Цi iснуе ў вашай мясцовасцi абрад завiвання маладой (пераапранання яе ў жаночае адзенне – намiтку, чапец, хустку)? Калi i як гэта робяць?
59. Калi ў хату маладога прывозяць пасаг маладой? Хто i як гэта робiць?
60. Як адбываецца вясельнае гулянне ў доме жанiха? Якiя песнi спяваюць у гэты час? Цi спяваюць жартоўныя песнi пра дружак, свата, сваццю?
61. Цi заходзяць у хату ў час вяселля тыя, хто не быў запрошаны? Цi частуюць iх? Якiя песнi яны спяваюць, каб атрымаць пiрага ад свата i сваццi? Цi бываюць на вяселлi «цыганы»? Што яны робяць?
62. Як праходзiць ад’езд дадому гасцей з боку маладой? Як заканчваецца вяселле?
63. Якiмi дзеяннямi суправаджаецца адыход маладых у камору пасля вясельнага гуляння? Якія дзеянні адбываюцца ранiцай пасля шлюбнай ночы (родныя заходзяць у пакой маладых з віншаваннямі, вывешваюць у акне прасціну маладых і інш.)?
64. Цi бываюць праз некаторы час пасля вяселля (калi?) пярэзвы (спачатку запрашаюць у дом маладога бацькоў маладой i некаторых гасцей на застолле, потым бацькi маладой запрашаюць да сябе (перазываюць) бацьку i мацi маладога)? Якiя песнi спявалi ў час пярэзваў?
65. Цi праводзiць маладая пасля вяселля так званы «бабскi вечар»? Што на iм адбываецца? Цi спяваюць песнi? Як адбываўся пераход ад вяселля да самастойнага жыцця маладой сям’i?

П а р а д а. Запiсваючы адказы на пытаннi, звярнiце асаблiвую ўвагу на вызначэнне семантыкi рытуальных i культавых прадметаў. У адпаведнасцi з полiфункцыянальнасцю вясельных абрадаў асаблiвым багаццем вызначаецца сiмволiка зерня, хлеба, раслiннасцi, ручнiка.
Запiшыце самыя цiкавыя прыклады выкарыстання хлеба ў перадвясельных абрадах, выявiце яго функцыянальнасць. Хлеб сiмвалiзаваў сур’ёзныя намеры сватоў i жанiха, жаданне жыць у згодзе i шчасцi, згоду дзяўчыны на шлюб, дастатак у новай сям’i. Хлеб i сыр сiмвалiчна раскрывалi жаданне сялян прадоўжыць род.

Даведка. Вялiкае значэнне для шчасця будучай сям’i меў вясельны каравай, выпечаны ў адпаведнасцi з абрадам. Склад каравайнiц у розных вёсках фармiраваўся згодна з мясцовым звычаем, але заўсёды сачылi за тым, каб у выпечцы каравая прымалi ўдзел здаровыя, шчаслiвыя ў сямейным жыццi жанчыны i мужчыны. Выпечку каравая падрабязна абмяркоўвалi ў час змовiн. Кожная каравайнiца прыносiла, калi так было прынята, пшанiчную муку, хлеб, сыр, масла, ужо гэтым забяспечваючы перадачу маладым шчасця i дабрабыту.
Перш чым сыпаць у дзяжу муку, хросная мацi або старшая каравайнiца тройчы прасiла благаславення ў Бога i ўсёй грамады «краснай панне каравай учынiць». Вядомы звычай перакручваць дзяжу i ставiць яе на крыж супраць печы. Пiльна назiралi за надвор’ем. Напрыклад, у пахмурны дзень рашчынялi каравай, як толькi сонца выглядвала з-за хмар, каб у жыццi маладых не было няшчасцяў i клопатаў. Каравай нiколi не рабiлi моўчкi, а абавязкова пад рытуальныя спевы.
Ручнiк быў адным з неабходных атрыбутаў у вясельным абрадзе. Ён займаў важнае месца ў пасагу нявесты, у падарунках маладой маладому, сватам, родзiчам жанiха. Ручнiком перавязвалi цераз плячо найбольш важных асоб вяселля (сватоў, бацькоў). Ручнік падсцiлалi як «падножнiк», на якi станавiлiся жанiх i нявеста ў час царкоўнага вянчання. Нельга было абысцiся без ручнiкоў у час абрадавага звязвання маладых, выкарыстоўвалi iх для абгортвання рук маладой i маладога ва ўрачыстыя моманты вясельнай цырымонii. На Палессi ручнiк, завязаны на руку, дапаўняў вясельны строй маладой.
Адзін з найбольш характэрных абрадавых адметнасцей вяселля – наяўнасць надзвычай багатай сiмволiкi, якая сустракаецца ўжо ў час перадшлюбных абрадаў. Варта спынiцца толькi на асноўных момантах.
Зборная субота («дзявочы вечар», «паненскi вечар», «зборны вечар»). Дзяўчаты садзiлiся за сталом i вiлi вянкi, якiя адыгрывалi важную ролю на вяселлi, сiмвалiзуючы сабою дзявочую чысцiню, маладосць. Упрыгожаннi з кветак i стужак рыхтавалiся не толькi для нявесты, але i для маладога, шафераў i шаферак. У асобных мясцовасцях, напрыклад, на Гомельшчыне, дзяўчаты «вiлi ёлку» – упрыгожвалi каляровымi кветкамi, саламянымi крыжыкамi, свечачкамi i г. д. галiнку елкi цi вiшнi. 
У хаце маладой качалi цеста пад спевы, а старшая дружка вiла ў гэты час вяночак на пярсцёнку, уплятала ў яго руту. Той вяночак, якi аздобіць галаву маладой, дорыць ёй на каравай малады. Гэта сiмвалiзуе згоду i надзею на ўзаемнае шчасце.
Вянок мог сiмвалiзаваць i адмову нявесты ад шлюбу. У гэтым выпадку вянок чаплялi на доўгую палку i ўтыкалi яе на двары жанiха.
Паэтычнасць вясельных сiмвалаў пацвярджаецца песнямi, у якiх выкарыстана народная паэтычная сiмволiка i тлумачыцца яе сэнс. Напрыклад, калiна сiмвалiзавала дзявочую цноту. У Столiнскiм раёне і цяпер у некаторых вёсках нявеста, якая захавала сваю цнатлівасць, спявае песню пра калiну. Калiна сiмвалiзуе таксама i дзявочую прыгажосць.

Вясельная паэзія
Да вясельнай паэзіі адносяцца вясельныя песні, галашэнні, прыпеўкі, прыгаворкі, рацэі, зычэнні.
Вывучаючы вясельныя песні, даследчыкі вылучаюць два асноўныя прынцыпы класіфікацыі: этнаграфічны і філалагічны. Этнаграфічная класіфікацыя падзяляе творы вуснай народнай творчасці ў адпаведнасці з прымеркаванасцю да розных этапаў вяселля: песні сватання, песні заручын, песні зборнай суботы, каравайныя песні, песні пасаду, песні падчас вяселля ў маладога, песні-пярэзвы і г. д. 

У в а г а! Поўны пералік этапаў беларускага вяселля глядзіце ў папярэдняй частцы раздзела «Вясельная проза».

Сярод вясельных песень вылучаюцца рытуальныя, заклінальныя, велічальныя, дакаральныя (жартоўныя), лірычныя.

У в а г а! У «чыстым» выглядзе творы названых жанраў у вясельным кантэксце амаль не захаваліся. Таму параім вам спачатку фіксаваць вясельныя песні ў адпаведнасці з этнаграфічным прынцыпам – адпаведна ходу вяселля, а потым паспрабаваць вызначыць іх жанравую прыналежнасць. Пры афармленнi запiсу трэба адзначаць моманты вясельнага абраду, у якія выконваецца твор, напрыклад: песні сватання, песні каравая і г. д. 
Можа стацца так, што iнфармант выканае толькі адну-дзве песні. Абавязкова ўдакладніце, у які момант вяселля яны спяваліся.

Даведка. Выключнае становішча ў беларускай вясельнай паэзіі займаюць шматлікія сірочыя песні, якія сваім зместам, а часта і формай адрозніваюцца ад іншых вясельных і функцыянальна ахопліваюць усе этапы вяселля. Таму яны вылучаюцца ў асобны раздзел.

Апытальнік для збору вясельнай паэзіі 

Этапы вяселля
1. Якую назву ўжываюць у вашай мясцовасці: «вяселле» ці «свадзьба»?
2. Ці захавалася ў песнях указанне на найбольш спрыяльны час правядзення вяселля? 

Вясельныя чыны
3. Як у песнях называлі маладую (дзяўчына, запітая, нарачоная, маладая, нявеста, княгіня і інш.)? Ці мянялася назва на працягу вяселля? Тое ж – пра маладога.
4. Як у песнях называлася світа з боку маладога ці маладой («дружына», «бяседа» і інш.)?
5. Хто з боку маладога (маладой) спяваў вясельныя песні?

Пярэпыты, даведкi, сватанне
6. Калі пачыналі спяваць вясельныя песні: у час сватання ці раней?
7. Каго ў песні называлі галоўнай асобай у сватаннi (маршалка, дружку, свата і інш.)? 
8. Што гаварылі сваты, калі прыходзілі ў дом дзяўчыны? Якая размова адбывалася памiж сватамi i бацькамi дзяўчыны.
Узор запісу:
У хаце нявесты старшы сват гаворыць: «Мы – людзі з далёкага краю, дарогаю прытаміліся, ці не пусціце, людзі добрыя, ноч пераначаваць?» Бацька маладой дазваляе. Тады сваты пытаюць: «Мы чулі, што ў вас цялушка ёсць, ці не прадасце вы яе нам?» Бацькі нявесты адказваюць, што няма ў іх цялушкі. Тады сваты гавораць: «Не, людзі добрыя, нам не цялушка патрэбна. Мы чулі многа добрага аб вашай дачушцы, што яна і прыгожая, і гаспадыня дбайная, і да работы спраўная ды скорая. А ў нас ёсць галубок да пары вашай галубцы: і прыгожы, і гаваркі, і ў полі работнік, пашукаць такога. Дык ці не спараваць нашых галубкоў? Каб яны разам жылі, дзетак расцілі ды й на нас не забываліся?

9. Якімі словамі дзяўчына ці яе бацькі давалі згоду на шлюб?
10. Якія песні спявалі ў час сватання?
Узор запісу:
ПРЫЕХАЛІ СВАТЫ НА ДВОР…
(вясельная песня сватання)
Прыехалі сваты на двор,
Пусцілі стралу ў акно.
– Страла мая, страла,
Па што ты прыйшла,
Чы па мёд, па гарэлку,
Чы па красную дзеўку…

Узгледзiны (дыялектныя варыянты – сугляды, змовiны, запоiны, запiвiны, заповiны), малыя заручыны, малая гарэлка, барышы, заручыны, ладзiны, запой
11. Запішыце песні, у якіх узгадваецца мясцовая назва гэтай часткі вяселля. 
Узор запісу:
ПРЫЕХАЛІ НА ЗАРУЧЫНЫ
(вясельная  песня заручын)
Прыехалі на заручыны,
Там дзверы закручаны.
Мы дзверы круцілі,
Мы дзевачку заручылі.

Ехалі на запоіны,
Там дзверы закованы.
Мы ж дзверы адкавалі,
Мы дзевачку запівалі.

12. Якімі словамі запрашалі родных і вяскоўцаў на запоіны (заручыны і г. д.)?
13. Якiя песнi пераважалі на запоiнах i заручынах: велічальныя, заклінальныя, жартоўныя, лірычныя, рытуальныя? Хто спяваў? 
14. Ці спявалі падчас гэтай часткі вяселля жартоўныя песні? Каму яны адрасаваліся (свату, дзяўчыне, маладому і інш.)?
Узор запісу:
ЯК ЗАПІВАЛІ, ЗАРУЧАЛІ…
(вясельная песня заручын)
Як запівалі, заручалі –
Сем кароў, казалі,
А як прыйшлося, у месца сышлося –
Адзін бычанёначак.
Як пайду даіць,
Адзін бык стаіць,
Я да яго з даёначкай,
Ён да мяне з капыцікам.

15. Ці выконваліся велічальныя песні?
Узор запісу:
ОЙ, ПРЫХОДЗІЦЬ ДА ДЗЯЎЧЫНЫ…
(вясельная песня заручын)
Ой, прыходзіць да дзяўчыны
Малады  Ясенька, –
Сам бялявы, вус чарнявы,
Прыкрасна лічэнька… 

16. Як пасля заручын у песнях называлася дзяўчына (запiтай, прапiтай, заедзенай яечняй i г. д.)?
17. Ці захаваліся ў вашай мясцовасці песні абрада «злучэння» маладых?

Узор запісу:
СУЧЫСЯ, ПЕР’ЕЙКА, СУЧЫСЯ…
(вясельная песня заручын)
Сучыся, пер’ейка, сучыся,
Злучыся, Наташа, з Грышкаю, злучыся.
А ўжо пер’ейка ссучылась,
Наташка з Грышкаю злучылась.

18. Як, паводле песень, павінна была паводзіць сябе дзяўчына пасля заручын?

Зборная (суборная) субота, дзявочы вечар (дыялектны варыянт – дзявiчы вечар), паненскi вечар, вянкi, зборны вечар, вечарына, дзявічкі, ёлка
19. Як у песнях вашай мясцовасці называўся вечар перад вяселлем, калi да нявесты прыходзілі яе сяброўкi?
20. Якое значэнне, паводле вясельных песень, мела зборная (суборная) субота?
21. Якія песні пераважалі ў гэты вечар – сумныя ці вясёлыя?
22. Ці зафіксаваліся ў вясельных песнях асноўныя падзеі зборнай суботы: завіванне вянкоў, падрыхтоўка кветак для дружыны жаніха, падрыхтоўка вясельнага дрэўца ёлкі і інш.?
Узор запісу:
СЯГОННЯ СУБОТА, СВЯТЫ ДЗЯНЁЧАК…
(вясельная песня дзявочага вечара)
Сягоння субота, святы дзянёчак,
Ой, субота, святы дзянёчак.

Віла Ганначка з руты вяночак,
Ой, віла з руты вяночак.

Ой, віла, віла, усё гаварыла,
Ой, віла, віла, усё гаварыла:

Мае дзевачкі, мае сястрыцы,
Вы мае дзевачкі,  мае сястрыцы,

Радзьце радачку, што мне рабіці,
Ці замуж  ісці, ці дзеўкай быці?

НАША ЁЛАЧКА ЗІМУ І ЛЕЦЕЧКА ЗЕЛЕНА…
(вясельная песня дзявочага вечара)
Наша ёлачка зіму і лецечка зелена, 
Наша Ганначка ўсю нядзелю весела.

У пятніцу па ваду шла засмучона,
А ў суботу вяночак пляла, плакала…

Пачатак вяселля
23. Ці існавалі ў вашай мясцовасці спецыяльныя песні, выкананне якіх азначала пачатак вяселля?
Узор запісу:
РАЗВІВАЕЦЦА, РАЗВІВАЕЦЦА… ТЫ, СВЯТЫ КУЗЬМА-ДЗЯМЬЯН…
(вясельная  зачынальная песня)       (вясельная зачынальная песня)
Развіваецца, развіваецца                             Ты, святы Кузьма-Дзямьян,
Ды ў гародзе зелечко,                                  Да ты скуй нам свадзебку,
Зачынаецца, зачынаецца                             Да штоб  крэпка-накрепка,
У Ганулі вяселечко.                                     Да штоб вечна-навечна…
Бог ёй дае, Бог ёй дае,
Татулечко (матулечко, брацейка, 
цётачко, суседзечко) спамагае…;

Каравай
П а р а д а. Каравайныя песнi лепш запiсваць адпаведна ходу каравайнага абраду.

24. Колькі караваяў, паводле вясельных песень, было прынята гатаваць у вашай мясцовасці?
25. Хто і якімі словамі прасіў благаславення рашчыняць каравай (г. зн. рыхтаваць цеста для каравая)?
Узор запісу:
Хросная маці або старэйшая каравайніца перад тым, як сыпаць у дзяжу муку, просіць благаславення: 
– Благаславіце, айцец, маці,
І ўся родзінонька ў хаце,
Маладой Ганульцы каравай рашчыняці.

26. Ці спявалі песні, калі рашчынялі каравай?
27. Хто, паводле песень, прымаў удзел у прыгатаванні каравая (старшая каравайніца, каравайнік, маці і інш.)?
28. Якія песні спявалі, замешваючы каравай: заклінальныя, велічальныя і інш.?
29. Чым займаліся каравайнікі, пакуль цеста падыходзіла? Ці спявалі ў гэты час песні?
30. Хто ляпіў каравай? Ці спявалі пры гэтым песні? Якія?
31. Ці спявалі песні, калі садзілі каравай у печ? 
32. Якія песні выконвалі, калі вымалі каравай з печы?
33. Як у песнях ілюструецца працэс упрыгожвання каравая?
Узор  запісу:
УБІРАЙСЯ, КОРОВАЙ…
(каравайная песня)
Убірайся, коровай,
То ў мяту,
То ў руту,
То ў ружовыя кветкі,
Шоб любіліся дзеткі.

34. Хто, паводле песень, меў права занесці каравай у клець?
35. Ці трэба было, каб спевы каравайніц былі чутныя па ўсёй вёсцы?
36. Якія яшчэ абрады, паводле вясельных песень, выконваліся з «удзелам» каравая (пасад, благаславенне, пакладзіны, інш.)?
37. Як у вясельных песнях ілюструецца падзел каравая? Калі гэта адбывалася? 
Узор запісу:
ДРУЖКО КОРОВАЙ КРАЕ…
(каравайная песня)
Дружко коровай крае, 
Золоты ножык мае,
Срэбрану талерачку,
Шоўкаву хусціначку.

Пасад маладой
38. Хто, паводле песень, звычайна вёў нявесту на пасад (брат, дружка і інш.)? 
Узор запісу:
БРАТ СЯСТРУ НА ПАСАД ВЯДЗЕ…
(вясельная песня пасаду маладой)
Брат сястру на пасад вядзе,
Месца рыхтуе, цяжка сумуе:
– Тут мая сястра сядзе,
Ой, на пасад сядзе.

39. Ці згадваецца ў песнях, якім чынам вялі дзяўчыну (за руку,  ручнік, хустку)?
40. Хто і якімі словамі просіць благаславіць маладую на пасад пасадзіць? Што на гэта адказваюць прысутныя.
41. Ці просіць сама маладая благаславення сесці на пасад?
42. Як у песнях называецца месца пасада (дзяжа, лава і інш.)? 
43. Ці галасіла маладая або яе маці падса пасаду?
44. Як у песнях расказваецца пра расплятанне касы нявесты?  
Узор запісу:
КУКАВАЛА ЗЯЗЮЛЯ Ў САДОЧКУ…
(вясельная песня пасада маладой)
Кукавала зязюля ў садочку, 
Прыклаўшы галоўку к лісточку…

Плакала дзеванька ў святліцы,
Прыклаўшы галоўку к сястрыцы:

– А хто ж маю косаньку распляце,
Хто ж мае ўплёты ды прыбярэ.

Ой, распляце косаньку братухна,
Прыбярэ ўплёты ды матухна.

45. Ці спявалі пад час пасаду нявесты  жартоўныя песні?
46. Якіх песень гучала больш: велічальных, заклінальных, лірычных, рытуальных? 

Пасад маладога
47. Ці выконваліся ў вашай мясцовасці песні падчас пасаду маладога?
48. Якія этапы пасаду ілюструюцца ў песнях (застрыганне валасоў, благаслаўленне і інш.)?
49. Ці захаваліся песні абраду «перапою» маладога?

Сумесны пасад маладога i маладой
50. Калi, паводле песень, адбываўся сумесны пасад маладога i маладой (у час заручын, у хаце маладога)?
51. Якіх песен гучала больш падчас сумеснага пасада маладога i маладой: рытуальных, заклінальных, велічальных, жартоўных?

Прыезд дружыны маладога па маладую
52. Як у песнях ілюструюцца зборы маладога ў дарогу да нявесты? 
Хто і якiя песнi спяваў у гэты час?
53. Што, паводле песень, павінна была зрабіць і сказаць маці жаніха непасрэдна перад самым ад’ездам?
Узор запісу:
НЕ ЗАБУДЗЬ, СЫНОЧАК, НЕ ЗАБУДЗЬ…
(вясельная  песня збораў маладога па маладую)
Не забудзь, сыночак, не забудзь,
Не пей первыя чарачкі,
Не пей первыя чарачкі.
Выллі коніку за грыўку, 
Выллі коніку за грыўку.
Штоб была грывачка ільняна,
Штоб была грывачка ільняна,
Штоб была нявеста слухмяна.

54. Якiя песнi выконваюць у дарозе да маладой?
55. Што спявалі, калі дружына маладога пад’язджала да дому маладой?
56. Хто і як, паводле песень, сустракаў жаніха?
Узор запісу:
ПЫШНАЯ ЦЁШЧА, ПЫШНА…
(вясельная песня прыезду маладога да маладой)
Пышная цешча, пышна,
Проці зяця не выйшла.
Пакінь, цёшча, пыхаваць,
Выйдзі зяця вітаць.
Ці кажуха не маеш,
Ці ты зяця не знаеш?
Мы кажуха пазычам,
Мы зяця ды ўкажам. 

57. Якія песні спявалі, калі малады ўваходзіў у хату?
58. Як, паводле песень, паводзіў сябе жаніх і яго дружына ў доме маладой?
59. Ці спявалі адпаведныя песні, калі жанiх i нявеста абменьваліся падарункамі?
Узор запісу:
КАЦІЎСЯ ГАРОШАК ПА СЕНАЖАЦІ…
(вясельная песня абмена падарункамі паміж маладымі)
Каціўся гарошак па сенажаці,
Хваліўся Колечка Надзечку ўзяці.
Яна, маладая, яго жалавала,
Выняла хусцінку да й падаравала.
– Дарую хусцінку бялым-бяленьку,
Глядзі, Колечка, каб доля добранька.
Мая хусцінка шоўкам нашыта,
Глядзі, Колечка, каб не была біта.

60. Як песні ілюструюць той момант, калі нявесту «дараць»?

Шлюб, вянчанне
61. Якія песні спяваліся, калі маладыя ад’язджалі да вянца (цi ў ЗАГС, сельсавет на рэгiстрацыю шлюбу)?
62. Ці выконваліся адпаведныя песні пасля вянца, падчас вяртання дадому?

Развітанне маладой з домам
63. Ці галасіла нявеста або яе маці падчас ад’езду да маладога?
64. Якія пажаданні адрасавалі маладой?
Узор запісу:
З ДОБРЫМ ВЕКАМ, З ДОБРАЙ ДОЛЯЙ…
(вясельная песня ад’езду да маладога)
З добрым векам, з добрай доляй,
Каб здарова была, як зіма,
А вясёла, як вясна,
А ціха, як лета,
А багата, як восень.
Каб табе вадзіла і пладзіла.

65. Хто, паводле песень, суправаджаў маладую падчас ад’езду да маладога (шаферкi, хросная мацi і iнш.)? 
66. Ці спявалі ў гэты момант спецыяльныя песні ад сурокаў («ворагаў»)?
Узор запісу:
ОЙ, ВОРОГІ, ВОРОГІ…
(вясельная песня ад’езду да маладога)
Ой, ворогі, ворогі,
Ступэтэ з дорогі.
Ой, ворогі, ворожэнькі,
Ступэтэ з дорожэнькі.

67. Якiя песнi спявалi па дарозе да маладога?

Прыезд да маладога
68. Як, паводле песень, сустракаюць маладых у доме жанiха?
Узор запісу:
АДЧЫНІ, МАЦІ, АКОНЦА…
(вясельная песня прыезду да маладога)
Адчыні, маці, аконца,
Едзе нявеста, як сонца.
Адчыні, маці, новы двор,
Едзе нявеста, як явор.

69. Цi выконваюцца адпаведныя песні, калі нявеста дорыць падарункi раднi маладога? 
70. Ці ілюструецца ў песнях, хто і як праводзiць маладую ў хату жанiха (свёкар, сват i iнш.)?

Пір, вяселле, княжы стол, гулянне 
71. Якiя песнi спяваюць у час вясельнага гуляння ў доме жанiха?
72. Цi спяваюць жартоўныя песнi пра дружак, свата, сваццю?
73. Якія тосты, зычэнні гучаць падчас вясельнага застолля?
Узор запісу:
КОЛЬКІ Ў ХАЦЕ СТАЛОЎ…
(вясельнае пажаданне)
Колькі ў хаце сталоў,
Колькі ў сталах дошчачак,
Каб столькі сыноў і дочачак!

74. Якiя песнi спяваюць тыя, хто не быў запрошаны, каб атрымаць пiрага ад свата i сваццi?

Пакладзіны, шлюбная ноч, камора
75. Якiмi песнямі суправаджаецца адыход маладых у камору пасля вясельнага гуляння? 
76. Што, паводле песень, адбываецца ранiцай пасля шлюбнай ночы? 

Завіванне маладой
77. Цi захаваліся ў вашай мясцовасцi песні абраду завiвання маладой (пераапранання яе ў жаночае адзенне – намiтку, чапец, хустку)? 
Узор запісу:
МЫ ЦЯБЕ, ГАННОЧКА, ЗАВІВАЕМ…
(вясельная песня завівання маладой)
Мы цябе, Ганночка, завіваем,
Шчасцем, долею обсыпаем.
Ой, будзь здарова, як зямля,
Ой, будзь багата, як вада,
Ой, будзь прыгожа, як ружа.

78. Якія песні спявалі, калi ў хату маладога прыносілі пасаг маладой?
79. Якія мясцовыя назвы, паводле песень, існуюць для абазначэння пасагу (прыданкі, прыданская вячэра, засяканне і інш.)?

Заканчэнне вяселля
80. Ці вядомы ў вашай мясцовасці спецыяльныя песні, якімі заканчваецца вяселле?
Узор запісу:
ЕДЗЬЦЯ, СВАТЫ, ДАДОМУ…
(песня заканчэння вяселля)
Едзьця, сваты, дадому,
Бо паелі конікі салому…

81. Якія песні спявалі падчас ад’езду дадому гасцей маладой?

Пярэзвы (пэрэзов), адводзіны (одведкі)
82. Цi захавалася ў песнях мясцовая назва перазову?
83. Якiя песнi спявалi ў час перазову?

Госці, пірагі, бабскі вечар
84. Цi спяваюць песні на так званым «бабскiм вечары»? Якія песні пераважаюць – сумныя ці вясёлыя?

Паслявясельная частка
85. Якую назву паводле песень мела паслявясельная частка абраднасці (хвэст, «цыгане», ражаныя, разгрэбіны, кура, банкеты, пята, карэнне, печкін выкуп, бяседы)?
86. Ці спявалі ў гэты момант спецыяльныя песні?

Сіроцкае вяселле
87. Якія адметныя рысы сіроцкага вяселля вылучаюцца ў песнях?
88. Ці хадзіла сірата перад вяселлем галасіць на могілкі бацькоў? Аб чым яна іх прасіла ў галашэннях?
Узор запісу:
А МОЙ ТЫ РОДНЫ ТАТАНЬКА…
(вясельнае галашэнне сіраты)
А мой ты родны татанька,
А мая ты родная маманька,
Падыйдзіце ж пад маё вакошачка
І паглядзіце пад ясную зораньку:
Ці не ўвідзіце там сваю дачушачку родненькую,
Ці не прыйдзеце вы на яе пірушачку?
Пажалейце мяне, горкую сіротачку,
А мне ж ісці ў чужыя людзі.

89. Ці спяваюць асобныя песні сіраце, калі выпякаюць каравай?
90. Якія песні ў вашай мясцовасці выконваліся для жаніха-сіраты? Хто і як галасіў, калі малады быў сіратой?
91. Што спявалі сіраце падчас вясельнага застолля?
92. Ці выконваліся сірочыя песні, калі дзялілі каравай ці ў любы іншы момант пасля вяселля?

ПАХАВАННЕ

Пахавальна-памінальная проза

Задача збiральнiка – запiсаць аповеды аб пахавальным рэгламенце ў канкрэтнай мясцовасцi i памiнаннi нябожчыкаў. Асаблiвую ўвагу звярнiце на тое, каб зафiксаваць народную тэрмiналогiю i фразеалогiю.
Перш за ўсё даведайцеся, што кажуць пра чалавека, якi памiрае (напрыклад, «збiраецца ў дарогу», «зямлёй пахне»), знаходзiцца ў стане прадсмяротнай агонii (напрыклад, «канае»), i пра сам смяротны канец (напрыклад, «сканаў», «пайшоў да дзядоў»).
Засяродзьце ўвагу на галоўных тэмах, звязаных з пахаваннем i памiнаннем: падрыхтоўка набожчыка да пахавання, правiлы вынасу труны, правiлы пахавання, рэгламент памiнак, памiнанне на працягу года, агульныя памiнанні ўсiх нябожчыкаў, уяўленнi пра смерць i душу.

Апытальнiк для збору пахавальна-памiнальнай прозы

1. Што робяць у хаце адразу пасля смерцi чалавека (спыняюць гадзiннiкi, завешваюць люстэркi) i чаму?
2. Каго запрашаюць памыць i апрануць нябожчыка, зрабiць труну, выкапаць дол?
3. Як апраналi i абувалi нябожчыкаў рознага ўзросту i полу? Што падсцiлалi ў труну, чым набiвалi падушку, як яе шылi, чым накрывалi нябожчыка? Што клалi ў труну жанчынам, мужчынам, дзецям, старым, халастым? Чым звязвалi ногi?
4. Як трэба выносiць труну, несцi або везцi да могiлак? Якiх коней i кабыл пазбягалi запрагаць? Як трэба сябе паводзiць пры сустрэчы з пахавальнай працэсiяй? Што рабiлi з лаўкай, на якой стаяла труна?
5. Якiм чынам быў арыентаваны дол? Дзе ставілі крыж? Цi клалi на магiлку дубовыя калоды i калi гэта рабілі? Калi i як упрыгожвалi крыжы?
6. Колькi разоў на год памiналi нябожчыка? Як называлiся гэтыя днi? Цi наведвалi нябожчыка на другi дзень пасля пахавання? Як называлiся агульныя для ўсiх памерлых памiнальныя днi, як i калi яны адзначалiся (Дзяды, Бабы, Наўскi Вялiкдзень, Наўская Тройца, Асянiны)?
7. Дзе i як хавалi няхрышчаных дзяцей, памерлых не сваёй смерцю, чараўнiкоў? Што трэба зрабiць, каб нябожчык «не хадзiў»?
8. У якiм выглядзе з’яўлялася перад памiраючым смерць? У якiм выглядзе можа з’явiцца душа памерлага?
Узор запiсу:
а) Мертвеца с хаты вынеслi, зараз за пасцель. Выносяць i лаўку змiвають. У людi ж на могiлках пабудуть, дак ужэ так не садяца кушаць, а треба шоб кожэн чэлавек памыл рукi. Кожны шоб памыл. Ось мi атнеслi на могiлкi, мi вянкi неслi зараз. Стаiть людзiна i загадуе: мiйце рукi. От мi памiлi рукi, тады i iшлi кушаць ужэ. От як це ўжэ такi закон.
б) Нехрiшчанэ дiця калiсь не клалi на могiлках. Нехрiшчане дiця дома хавалi. Де-небудь у саду – цi пад ябланькаю, цi...

Пахавальна-памінальная паэзія

Пахавальна-памінальная паэзія падзяляецца на плачы, хаўтурныя і памінальныя галашэнні, песні-псальмы. Складанасць запісаў галашэнняў заключаецца ў іх абумоўленасці абрадам і ў імправізацыйным характары. Трэба ўлічваць, што асноўная частка пахавальных абрадаў амаль не захавалася, таму, здавалася б, творы гэтага жанру ў наш час запісаць немагчыма. Але, як высвятляецца, зафіксаваць галашэнні магчыма і цяпер, таму што інфарманты  памятаюць, як гэта рабілася раней, і ўзнаўляюць традыцыю.

У в а г а! Неабходна адрозніваць плачы і галашэнні. Плачам не трэба было вучыцца, гэта – крык душы, маўленчае выражэнне гора, таму фармальна плачы часцей за ўсё былі кароткімі сапраўднымі імправізацыямі. У галашэннях жа захоўваецца традыцыйны паэтычны малюнак, які і ўзнаўляецца выканаўцамі. Звычайна інфарманты пагаджаюцца выканаць менавіта галашэнні (не плачы!), але памятайце, што гэта патрабуе ад іх вялікай эмацыянальнага напружання.

Даведка. Нагадаем, што песні-псальмы – гэта разнавіднасць рэлігійных песень, якія нараспеў чыталіся з «Псалтыра» на хаўтурах (провадах нябожчыка для пахавання), а таксама на дзевяцінах, Радаўніцу і г. д.

Апытальнiк для збору пахавальна-памiнальнай паэзіі

1. Як у вашай мясцовасці называлі людзей, якія ўмелі галасіць? Ці вучылі яны іншых?
2. Калі звычайна пачыналі галасіць па нябожчыку? Хто рабіў гэта першым?
Узор запісу:
Ой, мой жа ж ты мой міленькі, да куды ж ты ад мяне адлучыўся? Ды засталіся дзеткі ўсе маленькія… Ой, да з кім жа я цяпер буду жыці? Да з кім жа я буду гаварыці? Да тваіх дзетак усе будуць біці, бо няма ў іх заступы, бо яны сіроты.

3. Ці адрозніваліся галашэнні, якія адрасаваліся жанчынам, мужчынам, дзецям, старым, халастым? Чым?
4. Якімі словамі звычайна звярталіся да нябожчыка?
Узор запісу:
Ой, мой дубанька кучаравы, дзе ж я цябе буду шукаць? Ох, дзе ж я цябе буду выглядаць? А хто цябе, мой сынок, хто цябе зваліў такога маладзенькага? Раба зязюлька будзе вясною каваці, а я ж буду свайго сына выглядаці, мо’ зязюленькаю скінуўся ды прыляцеў каваці. Да чужыя хлопчыкі будуць ісці, а я свайго сынанька буду выглядаці, мо’ дзе забавіўся…

5. Ці працягвалі галасіць, калі нябожчыка абмывалі, апраналі, клалі ў труну?
Узор запісу:
Обрадзілі мы вам  госьціка почасного, покутнаго: прымайця, шануйця, частуйця яго, каб ён су ўсвятымі спочываў у царстві нябеснэй, раю просветлым, зы вас Бога замовляў…

6. Хто і як галасіў, калі адбывалася наведванне роднымі і суседзямі нябожчыка ў яго хаце?
7. Ці існавала ў вашай мясцовасці традыцыя  выконваць песні-псальмы? Хто і калі гэта рабіў?
Узор запісу:
УЖЭ СЛОНЦЭ НА ЗАХОДЗЕ, СПАЦІ НЕ ЛОЖУСА…
(пахавальная песня-псальма)
Ужэ слонцэ на заходзе, спаці не ложуса,
До споведзі неготовый, Богу не молюса.
Кажуць людзі, што я умру, а я хочу жыці.
Покуль жыці на гэтым свеці, мушу согрэшыці.
Есьць у мяне срэбро, злото, там гэто не трэба,
Чтэры дошкі, зямлі трошкі, збавеньня з неба,
Дадуць табе цёмну хату і смутну ложу.
Не дай, Божа, в грэхах уміраць, а мой моцны Божа!
Як зазвоняць во все звоны пры остатней годзіне,
Поклонюса ўсему свету і своей родзіне.
Я думаў доўга жыці, але трэба ў цэмне гніці.

8. Як галасілі, калі выносiлі труну з хаты?
9. Што трэба было казаць пры сустрэчы з пахавальнай працэсiяй? 
10. Ці існуюць спецыяльныя галашэнні падчас дарогі  да могiлак?
11. Што трэба было казаць, калі прыбіралі хату пасля вынасу труны ці калі пазбаўляліся ад рэчаў нябожчыка? 
Узор запісу:
Дзяды, бабулькі, бацькі, матулькі, дзядзюхны, цётухны, прымеце к сабе памёршага нашага бацюхну і жывіце тамокі з ім добрэ, не спорэцеся…

12. Як галасілі на могілках у момант пахавання?
13. Ці галасілі, калі ўпрыгожвалi крыжы? 
14. Што зычылі нябожчыку, калі пакідалі могілкі?
15. Ці існавалі спецыяльныя галашэнні для няхрышчаных дзяцей, для памерлых не сваёй смерцю, чараўнiкоў? 
16. Ці апісвалася ў галашэннях ці песнях-псальмах, які выгляд мае смерць, душа памерлага?
17. Што трэба было казаць, каб нябожчык «не хадзiў» (г. зн. спакойна ляжаў у магіле, не прыходзіў у хату, не «забіраў» жывых)?
18. Якія галашэнні выконвалі падчас памінальнага стала: хаўтурныя ці памінальныя? Чым пахавальныя галашэнні адрозніваліся ад памінальных?
19. Ці прынята было галасіць, калі наведвалi могілкі на другi дзень пасля пахавання?
20. Ці выконвалі памінальныя галашэнні і песні-псальмы на трэці, дзевяты, саракавы дзень пасля пахавання? Якія назвы носяць гэтыя дні (дзевяціны, саракавіны)?
21. Дзе было прынята галасіць у час гадавых памінак: дома ці на могілках?
22. Як галасілі ў памінальныя дні? Ці згадвалася ў галашэнні, якія гэта дні (Дзяды, Бабы, Наўскi Вялiкдзень, Наўская Тройца, Асянiны)?
23. Ці захавалася ў вашай мясцовасці традыцыя галашэння?

3. КАРАГОДНЫЯ ПЕСНІ

ПРАБЛЕМНЫЯ ПЫТАННІ

Веданне праблемных пытанняў і шляхоў іх вырашэння дапамогуць студэнту-практыканту зарыентавацца ў вызначэнні жанрава-відавой прыналежнасці запісаных твораў.

Карагодныя песні – жанр або група жанраў?
Вучоныя па-рознаму адказваюць на гэта пытанне. Падводзячы вынікі, беларуская даследчыца Г. Барташэвіч адзначыла, што тэрмін «карагодная песня» так і не атрымаў адзінага тлумачэння. Частка вучоных, у тым ліку У. Проп, лічыла іх самастойным жанрам пазаабрадавай лірыкі. Іншыя, у прыватнасці В. Гусеў, разглядалі як сукупнасць розных жанраў працоўных, велічальных, гераічных, жартоўных і інш. Н. Бачынская вылучала песні ўласна карагодныя, кругавыя, гульнявыя, таночныя. На яе думку, усе гэтыя разнавіднасці складаюць асобны жанр, дзе паэтычна-музычнае мастацтва шчыльна звязана з элементамі драмы і харэаграфіі. Аднак Н. Калпакова настойвала, што не трэба змешваць паняцці песні карагоднай і гульнявой.
А што ў такім выпадку рабіць студэнту-практыканту? Мы прапануем прытрымлівацца наступнага падыходу:
1. Жанрам з’яўляецца песня.
2. Песенная сфера складаецца з жанравых разнавіднасцей, або відаў.
3. Карагодныя песні – асобны песенны від.
4. Карагодныя песні звязаны з харэаграфічным рухам (карагодам) і без яго не існуюць.
У такім выпадку, маючы на ўвазе існаванне песенна-харэаграфічнага комплексу, філолагі могуць у практычных мэтах выкарыстоўваць тэрміны «карагод» і «карагодная песня» як сінонімы.

Што такое карагод?
Карагод – сінкрэтычнае адзінства песні з пластычным і гульнявым суправаджэннем. Менавіта так вызначала яго спецыфіку вядомая беларуская мастацтвазнаўца Ю. Чурко, паставіўшы на першае месца песню, а не харэаграфічную прыкмету.
Этнахарэографы лічаць карагод калектыўнам песенна-харэаграфічным дзействам і асобным раздзелам народнай танцавальнай культуры.
Фалькларысты-філолагі адносяць карагодныя песні (карагоды) да вобласці песеннай лірыкі і вызначаюць іх характар у залежнасці ад дамінантнага структурнага элемента – слова, гульні, танца.
І зноў, каб пазбегнуць тэрміналагічнай блытаніны, будзем лічыць, што карагодныя песні падзяляюцца на тры вялікія групы:
1. Апавядальна-лірычныя песні-карагоды (іх тэксты не разыгрываюцца).
2. Гульнявыя песні-карагоды (тэксты песень разыгрываюцца).
3. Танцавальныя песні-карагоды (не так важны змест песень, як іх рытміка).
Праз паняцце «песні-карагоды» пазначаем функцыянальную адметнасць твораў на фоне:
•	пазаабрадавых песень разнастайнай тэматыкі;
•	абрадавых каляндарнай і сямейнай прымеркаванасці;
•	пазакарагодных гульнявых песень;
•	пазакарагодных танцавальных.
Уласна гульнявых песень няшмат. Напрыклад, гульня «Ваўкі і гусыня» ўключае песню дыялагічнай формы:
– Шэрыя гускі!
– Га-га-га!
– Дзе ж вы бывалі?
– Га-га-га!
– Там, за гарою… (і г. д.).
Падчас гульні «Гары» спяваюць:
Гары, гары, масла,
Каб не пагасла.
Параўнальна больш уласна танцавальных песень, якія выконваюцца сінхронна з рухамі танцаў «Казачок», «Мяцеліца», «Барыня», «Лявоніха» і інш. Напрыклад, танцуючы «Лявоніху», прыпяваюць:
Ай, Лявоніха, Лявоніха мая,
Каб я знаў, што Лявоніха мая,
Я б Лявонісе і світку купіў,
Я б Лявонісе і шкурку злупіў.

У. Даль і І. Сахараў пра карагоды
Каштоўнасць заўваг У. Даля ў тым, што збіральнік зыходзіў з рэальнага становішча рэчаў. Ён адзначыў існаванне такіх назваў рускіх карагодаў, як хоровод, харагод, карагод, і паўднёвых, вядомых пад назвамі круг, танок, улица.

У в а г а! Гэта значыць, што практыкант павінен высветліць лакальна-рэгіянальныя назвы карагодаў.

Як пісаў У. Даль, карагод – сход вясковых дзевак ці моладзі абодвух полаў на вольным паветры для скокаў з песнямі. Паводле яго слоў адносна рускай традыцыі, карагодныя песні – асаблівыя, працяжныя, а карагодныя скокі – павольныя, болей хадзьбы, нярэдка з імітацыяй слоў песні рухамі.
Віды рускіх каляндарна-святочных карагодаў наступныя: радуніцкія, траецкія, усёсвяцкія, пятроўскія, пятніцкія, мікольскія, іванаўскія, ільінскія, успенскія, сямёнінскія, капусцінскія, пакроўскія (Гл.: Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка. М., 1980. Т. 4. С. 561.)

У в а г а! Гэта матэрыял, з якім можна параўноўваць беларускую тэрміналогію.

Шырокую карціну карагодаў падаў У. Сахараў у кнізе «Сказания русского народа» (М., 1990). Ён, у прыватнасці, пісаў, што святочны карагод залучаў людзей рознага ўзросту і полу. Зачараванасць гульнямі і карагодамі перадавалася з пакалення ў пакаленне. Асобная роля належала старшай карагодніцы. Па словах У. Сахарава, ёю была сталая жанчына, якая кіравала ўсімі забавамі з прычыны асаблівага складу характару: «Адвага, маладосць і жвавасць адрозніваюць яе ад іншых. Ёй не наканавана састарэць. Яна вечна маладая, гуллівая, гаваркая; яна суцяшае ўсю вёску; яна патрэбная ўсяму вясковаму свету».

У в а г а! Добра было б даведацца, ці існавала роля старшай карагодніцы ў беларусаў.

Карагоды – сфера экспрэсіўнага мастацтва
Пры ўсёй увазе філолагаў да карагоднага слова трэба памятаць, што асновай экспрэсіўнага мастацтва з’яўляецца танец. «Танец, музыка і паэзія – трыадзіная карагодная харэя», – пісаў Т. Зяліньскі. Харэя (грэч. сhoros – хор) першапачаткова азначала калектыўны танец і толькі пазней – калектыўны спеў, тое, што мы цяпер называем хорам.
Пры пазначэнні трыадзінай слоўна-музычна-танцавальнай харэі беларусы кіраваліся зрокавым уражаннем ад экспрэсіўнага дзейства, якое ў народнай тэрміналогіі называлася карагод, калавод, танок і проста кола. Вадзіць карагод (танок, кола) азначала спяваць пад адпаведныя танцавальныя рухі.
У свядомасці беларусаў песня, танец (танок), свята (ігрышча) уяўляліся актам калектыўнай весялосці. Як вядома, рытуальна арганізаваныя весялосць і смех – агульначалавечыя метафары жыцця, яго перамогі над смерцю і заняпадам. Адсюль «Танцуй, Панцялей, не шкадуй лапцей».
Карагодныя спевы і гульні выконвалі важную ролю кансалідацыі калектыўных намаганняў. Беларусы казалі: «Калі не спявалі, то і не весяліліся», «Раз не было песень, то  не было і вяселля». Перавага аддавалася калектыўным спевам: «Гаварыць трэба паасобку, а спяваць разам», «Пець добра разам, а гаварыць па чарзе» і пад. Лічылася, што танцаваць павінен умець кожны: «Танец не работа, хто не ўмее – сарамота». Прыказкі захавалі нейкае спрадвечнае стаўленне да танцаў як да важнай справы, нават больш значнай за працу: «Умей танчыць, а работу рабіць гора наўчыць». Магчыма, што карагодамі «затанцоўвалі» (адганялі) гора, бяду, нястачу: «Хоць бяда ў камяніцы, абы гоц на вуліцы», «Хоць у кармане пуста, але ногі сыплюць густа», «Часам плачам, часам скачам» (Прыказкі і прымаўкі: у 2 кн. Мінск, 1976. Т. 2. С. 193–198).

Графіка карагодаў
Карагоды – сфера прасторава-часавага мастацтва. Міф пра рух карагоднікаў быццам бы выключна «па сонцу» не мае пад сабой падстаў. Менавіта таму трэба звярнуць асаблівую ўвагу на харэаграфію карагодаў і іх графічны малюнак. Напрыклад, калядная лірычная песня-карагод «Васіль, Васілёчак» мела наступны рухомы малюнак: дзяўчаты ўтваралі кола, стоячы ў патыліцу адна за адной, тварам супраць ходу сонца, і выкарыстоўвалі розныя крокі-прытупы: «падскокі з прытупам», «трайныя крокі-прытупы», «простыя крокі-прытупы» і інш. (в. Ляды Дубровенскага раёна Віцебская вобласці). А калядны карагод «Пайду я, пайду кыла цёмныга лесу» меў пераменны напрамак. Дзяўчаты рухаліся па крузе ў розныя бакі, трымаючыся за рукі. Гульнявы карагод можа ўтварацца з паўкола і танцавальна-ілюстрацыйнага экспромту саліста, які выбірае пару і танцуе з абранай дзяўчынай пад песню «Как у слаўным у горадзі Казарне».
На Тройцу хадзілі каля бярозак па крузе або змейкай пад песню «Пайдзём, дзевачкі, мы на луг гуляці» (в. Рамашкава Талачынскага раёна Віцебкай вобласці). Вядомы карагод «Проса» шарэнгавай формы, дыялагічнага тыпу выконваўся пад песню «А мы просу сеялі, сеялі» (в. Воласава Талачынскага раёна Віцебскай вобласці).

Вытокі карагодаў
Большасць даследчыкаў не сумняваецца ў старажытным паходжанні карагодаў і іх сувязі з заклінальнымі абрадамі – прадуцыравальнымі і ахоўнымі. Яны звяртаюць увагу на земляробчыя і прамысловыя назвы сучасных карагодаў тыпу «Проса», «Лянок», «Канапелькі», «Каза», «Заінька» і пад. У матывах карагодных песень знаходзяць водгукі архаічных форм гаспадарчай дзейнасці і шлюбных стасункаў.
Відавочна, што з’яўленне папярэднікаў будучых карагодаў (назавём іх протакарагодамі) звязана з глыбіннымі працэсамі жыццядзейнасці архаічнага грамадства. І толькі значна пазней у іх адбіліся формы вытворчай, земляробчай, эпохі, што дало пачатак карагодам тыпу «Мак», «Лён», «Грушка» і пад. Згодна з каментарыем, гульнявая песня-карагод «Грушка» мела наступны выгляд: «Дзяўчаты браліся за рукі і ўтваралі круг, адну дзяўчыну – «грушу» – садзілі ў сярэдзіну. Усе рухаліся па крузе і спявалі, а «груша» імітавала дзеянні, аб якіх спявалася: пасадзілі грушу – яна нерухома сядзіць на зямлі; прымаецца груша – дзяўчына рукамі трымаецца за зямлю; расце груша – дзяўчына павольна паднімаецца; цвіце – на яе накідваюць белую хустку. Калі груша паспела і яе пара трэсці – дзяўчыну ўсе разам падкідваюць угару. Потым выбіраюць другую на ролю «грушы».
Цікава, што разам з прыпевам твор мае шэсць самастойных слоўных радкоў, а з паўторамі – удвая больш. Вось як гэта выглядае:
А мы грушу пасадзілі,
А мы грушу пасадзілі.

А я, маладзенька, топ-топ-топ,
А я, маладзенька, топ-топ-топ... 

Патэнцыя карагодаў мела месца ў рэальным жыцці першабытнага грамадства. Графічныя вобразы карагодаў – ланцуг, крывая лінія, наступленне і адступленне дзвюх шарэнг, круг – генетычна прадстаўляюць шэсце на паляванне, высочванне здабычы, барацьбу з «іншымі» за тэрыторыю і жанчын, раздзяленне ежы важаком сярод супляменнікаў.
Шэраг беларускіх гульнявых песень-карагодаў дакладна суадносіцца з архаічнымі паляўнічымі абрадамі, падчас якіх нанава перажывалі паляванне і забойства звера. Потым важак рэальна дзяліў здабычу і кожнаму даваў яго долю. Так і ў беларускай песні пералічваецца, каму і што дастаецца ад бычка: Панасу – скура, Антону – лёгка, Піліпу – почка, Паўлюку – кішкі, Грышку – ногі і г. д.
Абрад ахвярапрынашэння паўтараў утылітарную форму раздзялення здабычы з той толькі сэнсавай розніцай, што віна за забойства жывёлы з сапраўднага забойцы пераносілася на «іншых» або на прыладу, як у беларускай гульнявой песні-карагодзе «Бычок», дзе абвяшчаецца, што дзядулькінага беленькага бычка зарэзалі «злыя жыды».
З цягам часу, калі абрад ахвярапрынашэння знікае, карагод становіцца сімвалічнай формай яго выражэння, а ў далейшым успрымаецца ў бытавым ключы без сувязі з абрадам.

Семантычная трансфармацыя карагодаў
Пракарагоды былі формай абраду, мэта якога – узнаўленне пагалоўя звяроў. Акт паядання ахвярнай жывёлы быў раўназначны яе ажыванню, бо кожны ўдзельнік трапезы быў у дадзены момант тоесны бажаству палявання. І чым больш бажаство паядала, тым больш звяроў вярталася да жыцця.
Сваёй семантычнай трансфармацыяй пракарагоды абавязаны аграрнай культуры, развіццю каляндарнага міфа з яго персаніфікацыяй паміраючага і ажываючага зерня, а таксама вельмі разгалінаванаму культу свяшчэннага шлюбу. Сакральныя дзействы карагоднага тыпу сталі часткай культу, візуалізацыяй рытуальна-эратычнага, звязанага з прадуцыравальнай магіяй.
Некаторыя фалькларысты лічаць, што ў карагодах атрымала даволі яскравае адлюстраванне тэма сялянскай працы (М. Краўцоў, С. Лазуцін). На іх думку, палявым і агародным работам прысвечаны, напрыклад, рускія песні «А мы просо сеяли», «Научи меня, мати», «Сею, вею белый леночек» і інш. Гэта не зусім так. Вядома, факт наяўнасці карагодаў  з анімалістычнымі і расліннымі назвамі вельмі важны. Ён сведчыць аб культурна-эстэтычным асваенні рэчаіснасці. Аднак усе гэтыя «жураўлі», «вуліцы», «рэдзька», «проса», «мак» і г. д. адзінкі зместу. Увесь лад падобных твораў закальцаваны на любоўна-шлюбнай ідэі. Нават калі «дачка» просіць «мати» навучыць яе «на лен землю пахати», «зелен лен полоти», «зрелый лен сушити», «молотити», «слати», «собирати», «трепати», «пряжу мотати», «кросна ткати», песня завяршаецца словамі:
Научи меня, мати,
С молодцем гуляти.
Высвятляецца, што дачка ўжо ведае гэту «навуку»:
Я сама пойду
И с милым плясать буду.
Яна выклікае ў круг хлопца і скача з ім, прыпяваючы:
Да вот эдак, моя мати,
Вот так, так, да вот так!
Сэнсавае адзінства аграрна-вегетатыўнай і любоўна-шлюбнай тэматыкі карагодных песень відавочнае. Працоўная тэма амаль заўсёды пераходзіць у тэму заляцання і сватання, прычым часцей за ўсё яна падаецца ў агрэсіўнай канатацыі захопу або раўназначным яму выбары, прысваенні. Так, карагод «Проса» прысвечаны зусім не тэме сялянскай працы, з’яўляецца толькі падставай для разгортвання іншай, пабудаванай на архаічных матывах узаемаабмену і выкупу:
– А мы ляда капалі, капалі.
Прыпеў: Зялёная рутачка, жоўты цвет.
– А мы проса сеялі, сеялі.
– А мы проса вытапчам, вытапчам.
– А чым жа вам вытаптаць, вытаптаць?
– А мы коней выпусцім, выпусцім.
– А мы коней забяром, забяром.
– А мы коней выкупім, выкупім.
– Нам не нада выкупу, выкупу.
– А мы дадзім сто рублей, сто рублей.
– Мы сто рублей не хацім, не хацім.
– А мы ’ддадзім панначку, панначку.
– А мы возьмем панначку, панначку
(Мажэйка З. Я.Песні беларускага Падняпроўя. Мінск, 1999. С. 73.)
Пацярпелы бок капаў ляда, а ў выйгрышы той, хто сеяў зерне: ён і атрымаў паненку.
Звычайны код ваяўнічага захопу пары – арніталагічны: качар разганяе ўсіх гусей па возеры і забірае белую лябёдачку, у той жа функцыі выступае каршун, які хапае курку.
Карагодны пераможца ў выглядзе птушкі – генетычна сам бог, які адбівае сваю нявесту ад антаганіста. Яму адпавядае хлопец, які разганяе карагод дзевак па вуліцы, а сабе забірае маладую дзяўчыну. Такім чынам, прадуцыравальная тэма цалкам пакрываецца шлюбнай, якая становіцца яе выражэннем.
Што датычыцца агрэсіўнай канатацыі, то яна звычайная ў полі міфалогіі: грэчаскія багі, як вядома, таксама не засылалі сватоў да нявест, беручы тых, хто ім падабаўся, без іх згоды.
Агульны сэнс паралельных карагодных матываў – арніталагічнага і антрапалагічнага – абумоўлены іх дачыненнем да касмаганічнага міфа, вобразным выражэннем якога яны з’яўляюцца. Менавіта касмаганічныя структуры стварэння і аднаўлення свету паслужылі мадэллю для сакральнага шлюбу, а той, у сваю чаргу, стаў прыкладам для шлюбных стасункаў у свеце людзей. Па сутнасці, карагодныя дзеянні былі праекцыяй першаснай міфалагічнай падзеі, мелі сакральны сэнс і статус трансцэндэнтнай рэальнасці.
Відаць, вельмі рана рытуальны сэнс карагодаў быў забыты. Ад яго засталася толькі песенная форма, паралельная візуальнаму карагоднаму сюжэту.
Цалкам натуральным чынам у карагодных песнях з’явілася сямейная тэма. І зусім не таму, што ў карагодах, акрамя дзяўчат, удзельнічалі і малодкі. Першапачаткова сямейная тэма – вытворнае ад перыпетый міфалагічнага шлюбу, якія з цягам часу ўсё больш ахутваліся вобразнай абалонкай рэальнасці. Таму і ствараецца ў даследчыкаў памылковае меркаванне, быццам на з’яўленне ў карагодах тэмы сямейных стасункаў паўплывала само жыццё. На самой справе змест гэтых твораў вельмі далёкі ад рэальнасці, хоць і здаецца ёю.

МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ

Вывучэнне лёсу карагодаў і карагодных песень грунтуецца на крыніцах і матэрыялах самага рознага роду. Найбольш істотнымі пры ўсведамленні гістарычнага функцыянавання карагодаў з’яўляюцца архіўныя матэрыялы і жывыя палявыя назіранні. Стан карагоднай традыцыі мяняецца ад эпохі да эпохі. Паступовае паслабленне традыцыі ваджэння карагодаў характэрна для ўсёй Беларусі. Істотна адрозніваецца ступень захаванасці карагодных песень у розных рэгіёнах. Адзначаецца, што найбольш устойлівымі перад часам аказаліся карагоды ў Падняпроўі (Магілёўска-Гомельскае Падняпроўе) і на Палессі. Вылучаюцца кропкавыя і лакальныя фальклорна-этнаграфічныя зоны актыўнага бытавання таго ці іншага карагода. Можна спаслацца на Веткаўшчыну, дзе ў многіх вёсках падчас абраду «Ваджэння і пахавання стралы» выконваюць адпаведны карагод, які суправаджаецца песняй «Ляцела страла ды ўздоўж сяла», арнаментаванай варыянтнымі прыпевамі тыпу «Вох, і вой люлі» з паўторам другой часткі папярэдняга радка.
Нельга выключаць, што вы натрапіце на зусім новы карагод, які да вас ніхто не паспеў запісаць, або на цікавы варыянт вядомага. Напрыклад, студэнтамі двойчы, у розны час, быў запісаны карагод «Стрылка» ў в. Бездзеж Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці. Ён выконваўся на Вялікдзень пасля царкоўнай службы на плошчы перад храмам. Звестак пра гэты арыгінальны карагод з яго адмысловай песняй вы не знойдзеце ні ў старых выданнях, ні ў энцыклапедыях «Этнаграфія Беларусі» і «Беларускі фальклор». Ужо адзін гэты прыклад павінен натхніць дапытлівага студэнта, патрыёта роднага краю, на пошукі. Але перш чым шукаць, трэба ўзброіцца ведамі, якія дапамогуць пазнаць карагодную песню нават тады, калі інфармант не згадвае пра яе прымеркаванасць. А пазнаўшы, можна распачынаць гутарку і пра сам карагод, час і форму яго выканання.

Тэрміналогія

Будзем спадзявацца, што беларускія інфарманты зразумеюць ваша пытанне пра існаванне ў іх мясцовасці карагодаў. Аднак майце на ўвазе, што яны могуць называцца інакш, напрыклад харавод, каравод, калавод. Дзесьці скажуць пра круг, а на Палессі пра танок або кола. Заўвага выканаўцы «спяваюць ходзячы» таксама адсылае да карагоднай традыцыі. Практыкант запісвае народнае азначэнне твора і разам з тым дае навуковае, абапіраючыся на наступныя прынцыпы:
1. Структурны, калі ўлічваецца перавага таго ці іншага кампанента – песні, харэаграфіі, дзеяння. Адпаведна вылучаюцца песенныя, гульнявыя, танцавальныя карагоды.
Песенныя карагоды маюць нескладаны харэаграфічны малюнак і простыя рухі (звычайны крок, пераменны, з рухам убок). Малюнак карагода – кола, ланцужок, змейка, ручаёк, адвольны рух (напрыклад, гуртам упоперак вуліцы).
Гульнявыя карагоды пабудаваны на пэўным дзеянні з вылучэннем салістаў або груп. Песні маюць дыялагічную форму, сюжэтную інтрыгу, тэмп карагода больш хуткі з дакладным рытмам. Майстэрства салістаў выяўляецца ў імправізацыі падчас выканання ролі з выкарыстаннем элементаў драматычнага (пантаміма, міміка) і харэаграфічнага (вярчэнне, прытупы, падскокі, воплескі і г. д.) мастацтва. Яскравы прыклад – карагод «Перапёлачка», калі жанчына ў крузе паказвае мімікай і жэстамі, што баліць у «перапёлачкі».
Танцавальныя карагоды бываюць павольныя і хуткія з даволі складаным харэаграфічным малюнкам, які ўяўляе сабой камбінацыю розных фігур («спіраль», «вароты», «матылёк» і інш.). Дэкаратыўныя запляценні рук карагодніц – яшчэ адна прыкмета гэтых карагодаў. Песні даволі простыя, галоўная іх мэта – задаць карагоду рытм.
2. Функцыянальны прынцып, калі ўлічваецца сувязь з абрадам або яе адсутнасць. Вялікую групу складаюць каляндарныя карагоды: зімовыя калядныя, веснавыя масленічныя, велікодныя, «страла», юраўскія, траецкія, куставыя, русальныя, летнія купальскія і жніўныя.
Значна меншая група вясельных карагодаў. Імі суправаджаецца вынас каравая, абход з ім хаты, танец маладых, у карагод ператвараецца выхад з-за стала і інш. Яшчэ менш хрэсьбінных карагодаў.
Пазаабрадавыя карагоды або канцэнтруюцца ў межах каляндарнага свята, або не маюць дакладнай каляндарнай прымеркаванасці. Падобныя карагоды можна ахарактарызаваць наступным чынам: «карагод вясной, а больш у каляды», «вясной карагод розачка», «карагод у хаце зімой», «у піліпаўку», «калі хочаш».

Жанравае і фальклорна-этнаграфічнае апісанне карагодаў
Звычайна практыканты задавальняюцца азначэннямі «карагод» або «карагодная песня». Гэтага недастаткова. Патрэбна даваць больш разгорнутае апісанне твора, абапіраючыся на пазначаныя вышэй навуковыя прынцыпы і з улікам мясцовай традыцыі. Практычна афармленне запісу ў дзённіку будзе выглядаць наступным чынам:
Узор запісу:
ЯК З-ПАД ЛЕСІКУ, ЛЕСУ ЦЁМНАГА…
(веснавы песенны карагод)
Як з-пад лесіку, лесу цёмнага,
Гой ты гей люлі, лесу цёмнага.
З-пад таго лесу, з-пад зялёнага,
Гой ты гей люлі, з-пад зялёнага.
Туды шлі – прайшлі два малайчыка,
Гой ты гей люлі, два малайчыка.
Яны шлі – прайшлі, станавіліся,
Гой ты гей люлі, станавіліся.
За адну дзевачку пабраніліся,
Гой ты гей люлі, пабраніліся.
Тая дзевачка выхадзіла к нім,
Гой ты гей люлі, выхадзіла к нім.
Выхадзіла к нім, гаварыла ім,
Гой ты гей люлі, гаварыла ім.
Вы ж не біцеся, не сварыцеся,
Гой ты гей люлі, не сварыцеся
Аднаму каму я застануся,
Гой ты гей люлі, я застануся,
Засталася я парню браваму,
Гой ты гей люлі, парню браваму.
Парню браваму, кучараваму,
Гой ты гей люлі, кучараваму.

Запісана ад Склемы Ефрасінні Пятроўны, 1894 г. н., у в. Суткоў Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці, бел. Збіральнікі Чыгрынава, Пучкова, Лапіцкая, Пазнякова.

На жаль, студэнткі не далі сваіх каментарыяў да запісу і не прывялі заўвагі інфарманта, што зніжае каштоўнасць твора. А вось запіс карагоднай песні «Што з-пад лесіку, лесу цёмнага», зроблены М. Козенка ў 1994 г. у в. Цялуша Бабруйскага раёна Магілёўскай вобласці ад В. А. Крычко, 1928 г. н., і групы спявачак, падаецца разам з заўвагай выканаўцаў: «вясновы карагод, вадзілі ад Пасхі да Ўшэсця» (Мажэйка З. Я. Песні Беларускага Падняпроўя. Мінск, 1999. С. 384).

У в а г а! Вызначэнне часавай (абрадавай) прымеркаванасці карагодаў мае важнае навуковае значэнне: характарызуе мясцовую традыцыю, дазваляе праводзіць параўнальнае вывучэнне карагодаў розных фальклорна-этнаграфічных зон і рэгіёнаў.

Узор запісу:
МАЛЬЧЫШКА МАЛОДЗЕНЬКІ…
(калядны гульнявы карагод)
–Мальчышка малодзенькі,
Паўшубачак кароценькі,
А чаго ж ты ня жэнішся,
На каго ты надзеешся?

– Я надзеюся на дзенюшкі,
А жанюся я на дзевушкі,
Кальцом абвенчаюся,
Пацалуя дажыдаюся.

– У карагодзі мы былі,
Ой, люлі, мы былі,
Ну каго ж мы відзелі?
Мы відзілі парачку –
Кавалера з барышней,
Ой, люлі, з барышней.

Стань, парачка, разыйдзіся,
У друг на дружку рассматрысь,
Ой, люлі, рассматрысь,
І хоць нямножка прытанцуй,
Каго любіш – пацалуй,
Ой, люлі, пацалуй.

Запісана ад Трафімавай Марыі Рыгораўны ў в. Ушачы Віцебскай вобласці. Збіральнік Лісічонак М.

Зноў жа запіс не суправаджаецца заўвагамі. Жанр з філалагічнага пункту гледжання быў пазначаны правільна – «карагодная песня», але ў дадзеным выпадку гэта няпоўнае апісанне твора, а значыць, частковае выкананне патрабавання. Акрамя таго, мы можам сустрэцца з феноменам часавага зруху ў бытаванні дадзенага карагода. Напрыклад, старэйшыя жыхары Падзвіння (в. Рамашкава Талачынскага раёна Віцебскай вобласці) адносілі карагод з песняй «У карагодзе мы былі» да Каляд, а маладзейшыя жанчыны сцвярджалі, што яго вадзілі і летам.
Звернемся да вясельных карагодаў.
Студэнты шмат разоў у розных рэгіёнах запісвалі песню пра маці, якая просіць каравайніц дапамагчы вырабіць вясельны хлеб. На першы погляд, яны абсалютна правільна вызначалі яе як каравайную песню. Нікому не прыходзіла ў галаву падрабязна распытаць інфармантаў пра форму выканання твора. Уважлівей ставяцца да гэтага музыказнаўцы. Такі прафесіянал, як М. А. Козенка, суправаджае запіс песні «Чыя эта мамка» наступным каментарыем:
«Чыя эта мамка?»
(в. Стаі, Лепельскі раён Віцебскай вобласці)
Паводле сцвярджэння Ніны Жарнасек (1931 г. н.) і Яўгеніі Быкавай (1933 г. н.), «ету песню і другія спяваюць у суботу вечарам, калі каравай учыняюць. Каравайніца замешвае, а мы ходзім і пяём. Вот так! Дзяжа стаіць на табурэтцы, а мы з песнямі кругом ходзім… Нада было хадзіць. Хадзілі так: хто прынасіў муку, хто прынасіў ваду, хто прынасіў масла, хто прынасіў яйцо – ета ўсё ў каравай!» Жанчыны, якія сабраліся для прыгатавання вясельнага каравая, за рукі пабраўшыся, а то і проста так, праходзяць па ходу сонца мернымі, натуральнымі крокамі і адначасова спяваюць:
Чыя эта мамка,
Чыя эта мамка
Па вуліцы ходзіць?

Па вуліцы ходзіць,
Па вуліцы ходзіць,
Суседачак просіць:

Суседачкі мае,
Суседачкі мае,
Хадзіця ж вы ка мне.

Не ка мне, а к дзіцяці,
Не ка мне, а к дзіцяці,
Каравай учыняці.

Пасоблі ўчыніці,
Пасоблі ўчыніці,
Пасобця й замясіці.

Пасоблі замясіці,
Пасоблі замясіці,
Пасобця ў печ пасадзіці.

Затым, падахвоціўшы каравайніцу рознымі «добрымі словамі» і плясканнямі ў далоні, гурт, злучыўшы ізноў рукі, ходзіць «па сонцу» і спявае ёй наступную песню: «Зняслі, звязлі сем пур мукі» (Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. Мінск, 2004. Т. 2. Віцебскае Падзвінне. С. 575–576).
Раім вам арыентавацца на гэты ўзор і ў збіральніцкай працы, і пры афармленні дзённіка фальклорнай практыкі.
Дзякуючы таму, што ў 1973 г. студэнты філфака БДУ, якія збіралі фальклор у в. Азяраны Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці, пазначылі песню, запісаную ад Лізаветы Пашэвіч (1905 г. н.), як «карагод», мы маем магчымасць пазнаёміцца з хрэсьбінным гульнявым карагодам:
– А мы кіселю наварым,
Сваю бабусю пазавем.

– А мы кіселю паямо,
Вашай бабусі не дамо.

– А мы баршчэчку наварым,
Сваю бабусю пазавем.

– А мы баршчэчку паямо,
Вашай бабусі не дамо.

– А мы кашыцы наварым,
Сваю бабусю пазавем.

– А мы кашыцу паямо,
Вашай бабусі не дамо.

Ад гэтай жа спявачкі практыканты запісалі скарочаны варыянт гульнявога карагода «А мы проса сеялі, сеялі» з прыгожым прыпевам «Зялёная рутанька, жоўты цвет», але не адзначылі яго часавае прымеркаванне і форму выканання. Памылкова лічыць, што запеў твора паказвае на вясну. Напрыклад, у Падзвінні збіральнікі адзначылі наступныя адказы: «вадзілі больш на Купалу – каля агню, лініямі са спевамі»; «гульня такая, ну, проста адпачынак пасля танцаў»; «гульня-карагод, у які гулялі дзеці»; «веснавая гульня, у якую станавілася хоць пар васімнаццаць»; «зімой на вечарынках – на танцах. Во, надаесць нам ужо танцаваць, во і гуляем. Летам гулялі на вуліцы, найбольш ля клуба – тамака на гарэ. І тута, ля дамоў гулялі» (Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. Мінск, 2004. Т. 2. Віцебскае Падзвінне. С. 565).
А як у в. Азяраны? Мы не ведаем. Вялікая раскіданасць азначэнняў карагода ў межах Падзвіння пераконвае, што заўсёды трэба высвятляць мясцовую традыцыю выканання таго ці іншага твора.

Фармальныя адзнакі карагодных песень
Дапусцім, што на вашу просьбу праспяваць песню інфармант з задавальненнем адгукнуўся. Якія фармальныя моманты падкажуць вам, што выконваецца менавіта карагодны твор? Вядома, нават калі вы здагадаліся, усё роўна, як мы ўжо ўпэўніліся на прыкладзе «Проса», трэба ўдакладніць і час выканання, і форму, і малюнак рухаў, і наяўнасць ці адсутнасць салістаў (груп) і г. д.
Фармальныя прыкметы карагодных песень наступныя:
1. Прамое ўказанне на карагод: «Ідзе, ідзе карагод», «Да хадзіў карагод», «У карагодзе мы былі», «Карагод вялікі, вуліца малая», «Карагод дзевак водзіць Ванечка» і пад.
2. Наяўнасць назвы песні. Звычайныя лірычныя творы, за рэдкім выключэннем, не маюць замацаванай назвы. Інакш у выпадку з карагоднымі. Калі вам скажуць, што праспяваюць «Проса», «Мак», «Пляцень», «Стралу», «Падушачку» і г. д., майце на ўвазе, што пасля выканання трэба распытаць інфарманта, ці не карагодная гэта песня. А калі так, то далей задавайце пытанні і не спыняйцеся, нават калі ў дадзенай спявачкі не знойдзеце адказаў. Не трэба бянтэжыцца: магчыма, падкажуць іншыя. Уявіце сябе філолагам-дэтэктывам і апішыце свой пошук у дзённіку.
3. Прыпевы. Яны бываюць розных тыпаў – традыцыйныя і нетрадыцыйныя.
Традыцыйныя прыпевы не звязаны з тэкстам песні, гэта свайго роду топасы, уласцівыя шэрагу карагодных песень. Напрыклад:
•	ой, люлі, ой, люлі; ой, люлі, люлі; ай, лялё, рана; ой, лі, ой, люлі; ой, лі, вой, лялі; ох, і вой, люлі і пад.;
•	каліна; рана-рана; сонейка; божа наш і пад.
Так, прыпеў са словам «рана» можна сустрэць у веснавых і купальскіх карагодах.
Нетрадыцыйныя прыпевы шчыльней – эмацыянальна і сэнсава – звязаны з тэкстам песні. Такія, напрыклад, купальскія прыпевы: «На Йвана-Купала», «Ой, рана на Йвана» і пад.:
Ой рана, рана,
Ой, рана на Івана
Выйшлі дзеўкі на луг,
Ой, ды сталі ў круг.

Ой, рана, рана,
Ой, рана на Івана
Выйшлі хлопцы на луг,
Ой, ды сталі ў круг.

Ой, рана, рана,
Ой, рана на Івана
Распалілі касцёр,
Ой, гулялі да зор
(Песні народных свят і абрадаў / уклад. Н. Гілевіч. Мінск, 1974. С. 140.)
4. Разнастайныя паўторы.
Паўторы ёсць і не ў карагодных песнях, але ў карагодных яны больш рэгулярныя, абапіраюцца на прыпевы, якія надаюць творам дакладную слоўна-музычную строфіку.
Майце на ўвазе, што прыпевы могуць быць рознага аб’ёму – ад аднаго-двух слоў да некалькіх радкоў.
1. Вельмі часта прыпеў складаецца са слова ці словазлучэння і паўтору апошняй часткі папярэдняга радка. Напрыклад, як у гульнявым карагодзе:
– Баяры, а мы к вам прышлі,
Маладыя, а мы к вам прышлі.
– Баяры, вы за чым прышлі?
Маладыя, вы за чым прышлі?

Тут рэфрэн «Маладыя» паўтараецца пасля кожнага радка з другой яго часткай.
Па такім узоры спалучаюцца з творам традыцыйныя прыпевы.
Узор запісу:
ПАСЕЯЛІ ДЗЕЎКІ ЛЁН
(веснавы песенны карагод)
Пасеялі дзеўкі лён,
Эй, люлі, дзеўкі лён.

Пасеяўшы, палолі,
Эй, люлі, палолі.

Адна дзеўка не палі,
Эй, люлі, не палі,

Вядзі каня да вады,
Эй, люлі, да вады.

На шалковым паваду,
Эй, люлі, паваду.

Конь марскій вады ня п’ець,
Эй, люлі, конь ня п’ець.

Капытамі зямлю б’ець,
Эй, люлі, зямлю б’ець.

Запісана ад Пяшкевіч Чаславы Казіміраўны, 1930 г. н., у в. Мількі Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці.

Акрамя таго, тут паўтараюцца і асноўныя радкі.
2. Прыпеў ужываецца самастойна і паўтараецца пасля кожнага радка.
Хаджу я, гуляю вакруг карагода, 
Розачка алая!
Адзін і той жа карагод можа мець розныя прыпевы. Напрыклад, у калядным абрадавым карагодзе «Яшчар» сустракаюцца такія:
Сядзі, сядзі, яшчар,
Ладу, ладою,

Сярод карагоду,
Ладу, ладою…

Сядзі, сядзі, яшчар,
Гэй, нам, гэй!

На залатым крэслі,
Гэй, нам, гэй!
Адсюль зразумела: калі студэнт прапусціў прыпеў, то яго нельга ўзнаўляць па запісе аналагічнай песні.
Асобную групу складаюць карагоды з прыпевамі, роўнаскладовымі з радкамі песні. Напрыклад, дзесяціскладовымі:
– А мы ляда капалі, капалі,
Зялёная рутачка, жоўты цвет! 

– А мы проса сеялі, сеялі,
Зялёная рутачка, жоўты цвет!..
В. Частка слоў прыпева можа паўтарацца. Гэта не значыць, што мы маем дакладнае музычнае паўтарэнне. Хутчэй наадварот. У такім выпадку запіс павінен афармляцца з улікам пазначанай акалічнасці:
А мы копань копалі, копалі,
Зялёная рутачка, белы цвет,
                            Белы цвет!

А мы ляда ўбіралі, ўбіралі,
Зялёная рутачка, белы цвет,
                            Белы цвет!
Будзе памылкай, калі практыкант запіша твор так:
А мы копань копалі, копалі,
Зялёная рутачка, белы цвет, белы цвет.
Або: 
Зялёная рутачка, 
Белы цвет (двойчы).
4. Частка карагодаў мае страфічны паўтор прыпеву з роўнаскладовымі ці рознаскладовымі радкамі, як, напрыклад, у знакамітым веснавым карагодзе «Лука» з трохрадковым прыпевам змешанага тыпу (5 + 9 + 9):
Што на луцэ, на луцэ
Ды на шоўкавай траве.

Эй, лука мая,
Лука мая ды шырокая,
Трава-мурава зялёная.
Прыпеў паўтараецца пасля кожнага двухрадкоўя. Выканаўца патлумачыла: «Вадзілі гэты карагод на Благавешчанне ланцужком “у крывулькі” паміж трох дзяцей, пасаджаных на трох вуглах». (Мажэйка З. Я. Песні Беларускага Падняпроўя. Мінск, 1999. С. 117; 384).
Прынцып паўтаральнасці распаўсюджваецца і на асобныя элементы песні, і на складаныя сінтаксічныя структуры страфы, і на ўвесь твор цалкам. Песенныя паўторы шчыльна звязаны з музычным ладам твораў, толькі разам яны арганізуюць строфіку. Вось чаму асноўнае патрабаванне – запісваць песню «з голасу», каб атрымаць дакладны страфічны малюнак.
Яшчэ раз пакажам на прыкладзе, як не трэба запісваць песню, асабліва пабудаваную на ўнутраным прыпеве. Унутраны прыпеў – гэта захоп-паўтор папярэдняга радка, часам абсалютна літаральны, але інтанацыйна (музычна) адрозны. Пры запісе падобных твораў магчымы дзве памылкі. Першая – дакладна рэгіструюцца паўторы, але строфы тым не менш не адзначаюцца. Атрымліваецца наступнае:
Красно лето подоспело,
Соловьи с моря слетели, 
Соловьи с моря слетели,
Молодым гулять велели,
Молодым гулять велели,
На зеленом на лугу,
На зеленом на лугу,
На крутом берегу…
Яшчэ горшая другая памылка – скарочаны запіс тэксту:
Красно лето пролетело,
Соловьи с моря слетели, (2 р.)
Молодым гулять велели… (2 р.).
Правільнае афармленне выглядае такім чынам:
Красно лето пролетело, 
Соловьи с моря слетели.

Соловьи с моря  слетели,
Молодым гулять велели.

Молодым гулять велели
На зеленом на лугу.

На зеленом на лугу,
На крутом берегу…
Як бачым, паўтараюцца ўсе радкі, акрамя першага, сэнсава завершанага. Пры інтанацыйнай нятоеснасці паўтораў іх трэба адносіць да розных строф.

У. Раговіч і яго запісы карагодных песень
Практыканту вельмі дапаможа кніга У. Раговіча «Песенны фальклор Палесся. Т. 1. Песні святочнага календара» (Мінск, 2001). Яго запісы карагодных песень можна лічыць амаль узорнымі. У. І. Раговіч вельмі ўважліва ставіўся да вызначэння слоўна-музычнай строфікі твораў. Шкада, што і ён таксама выкарыстоўваў спасылкі тыпу «трэці радок кожнай страфы паўтараецца», хоць відаць, што ў музычным плане тут дакладных паўтораў няма.
З запісаў У. Раговіча добра бачны страфічныя варыянты асобных карагодаў нават у межах аднаго раёна, але ў розных вёсках, што сведчыць на карысць думкі аб трываласці мясцовых традыцый.
Параўнаем пачаткі песеннага карагоду «Ой, ны росты, кропэ»:
І варыянт
– Ой, ны росты, кропэ,
Ой, ны росты, кропэ,
Вышэй огорода.

Ой, ны ходы, старый,
Ой, ны ходы, старый,
Кай мого батька двура.
(в. Ганчары Пінскага раёна Брэсцкай вобласці)
Заўвага: «Танок водылы на Вылыкдэнь».
ІІ варыянт
– Ой, ны росты, кропэ,
Ой, ны росты, кропэ,
Вышэй огорода,
Вышэй огорода.

Ой, ны ходы, діду (бородатый),
Ой, ны ходы, діду,
Коло мого батька двора,
Коло мого батька двора...
(в. Казляковічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці)
Прымеркаванасць тая ж самая. Заўвага збіральніка: «Песня – танок тыповага напеву».
ІІІ варыянт
– Ой, нэ росты, кропэ,
Ой, нэ росты, кропэ,
Вышэй огороду,
Вышэй огород(у).

Ой, нэ ходы, старый,
Нэ ходы, нэдужый,
Коло мого батька плоту,
Коло мого батька плот(у)...
(в. Пінкавічы Пінскага раёна Брэсцкай воблаці)
Рытміка паўтораў застаецца вызначальным элементам карагодных песень, нават калі самі карагоды зніклі з побыту. Паўтарэнне рытмічнай фігуры было ўмовай існавання карагода ў часе і яго разгортвання ў прасторы праз інерцыю рытму аж да сэнсавага завяршэння ланцуга з дзвюх (мнагачленны паралелізм) ці некалькіх частак.

Змястоўна-структурныя прыкметы карагодных песень
Ёсць некалькі змястоўных прыкмет, якія належаць карагодным песням. Іх наяўнасць у запісаным творы – падстава для больш дэталёвай размовы з інфармантам наконт часу яго выканання, магчымай сувязі з абрадам, функцыянальнасці.
1. Вобразны паралелізм арніталагічнага тыпу.
Абедзве паралелі развіты да памераў страфы. Змест першай – пошукі, выбар, захоп птушкай сабе пары, змест другой – пошукі, выбар, захоп хлопцам дзяўчыны ў карагодзе або пошукі і выбар дзяўчынай хлопца.
Вобразны паралелізм – кампазіцыйны прыём часткі любоўна-шлюбных карагодных песень каляндарнага і вясельнага цыклаў. Часам яны маюць пэўныя прыпевы – індыкатары, якія не дазваляюць памыліцца адносна каляндарна-святочнай прымеркаванасці твораў.
Гульнявыя песні-карагоды з выбарам пары былі сродкам грамадскай легалізацыі заляцанняў моладзі, давалі магчымасць выказаць прыхільнасць да хлопца ці дзяўчыны. Іх старажытная функцыя – абрадавая, а сам карагод быў формай абраднасці. Рытуальны сэнс абраду – шматразовае ўзнаўленне сакральнага шлюбу боскіх асоб (генетычна – татэмаў) у выглядзе птушак, які меў прадуцыравальнае значэнне.
Такім чынам, птушкі ў карагодных песнях – іпастасі бажаствоў, а хлопцы і дзяўчаты – іх рытуальныя дублёры.
2. Адначленны паралелізм арніталагічнага тыпу з нулявой другой часткай і наяўнасцю прыпеву. Напрыклад:
Ляцелі дзве пцічкі,
Ростам невялічкі. 
Тут лета, тут зіма,
Пцічка весела была.
Ляцелі, ляцелі,
Селі, пасядзелі
Тут лета, тут зіма,
Пцічка весела была.
Сталі расставацца,
Крэпка цалавацца.
Тут лета, тут зіма,
Пцічка весела была.
3. Тэма боскага шлюбавання прама прадстаўлена ў юраўскіх карагодах і больш завуаліравана ў купальскіх. Напрыклад, у юраўскім карагодзе гаворыцца пра палкае імкненне «Юры барадатага» да Ружы, прычым яна апісваецца як кветка (кожны радок паўтараецца, што звычайна пры выкананні карагоднай песні):
– Юра барадаты,
Стары, не жанаты,
Юра, ажаніся.
– Матка, дзевак нету,
Толькі адна ружа,
І тая ў агародзе.
Садам абсаджана,
Тынам абтынена,
Жытам абсеяна.
Я сад парублю,
Я й тын паламлю,
Жыта на хлеб сажну,
Ружу к сабе вазьму.
(Веснавыя песні. Мінск, 1979. С. 177–178)
Сумленныя збіральнікі Л. Салавей і П. Каруза далі наступнае тлумачэнне: «Спяваюць дзяўчаты, якія ходзяць кругам, пабраўшыся за рукі. “Ружа” – у сярэдзіне круга. “Юра” – за кругам. Пры словах “Я сад парубаю” “Юра” кідаецца на круг, каб ухапіць “Ружу”. Дзяўчаты не пускаюць. Калі “Ружа” схоплена, гульба пачынаецца ўжо з рознымі салістамі» (Веснавыя песні. Мінск, 1979. С. 524). Без гэтых заўваг функцыя песні, запісанай у в. Груздава Пастаўскага раёна, засталася б зацемненай. 
Дарэчы, на Мядзельшчыне варыянт песні ўжо не звязаны з карагодам: на Юр’я кожны вечар моладзь збіралася ля жыта і спявала. І гэта не дзіўна, бо на Міншчыне ў параўнанні з Віцебшчынай карагодная традыцыя была больш паслабленай.
Натуральна, што шлюбныя матывы могуць арганічна спалучацца з аграрна-магічнымі:
Дзе наша Юр’е хадзіла, 
Там наша жыта ўрадзіла.
А дзе наша Юр’е юравала,
Там наша жыта красавала.
(Беларускі фальклор у сучасных запісах. Брэсцкая вобласць. Традыцыйныя жанры. Мінск, 1973. С. 76.)
4. Тэма карагоднага навучання працэсу гаспадарчай працы, прычым настаўнікі – птушка (мужчынская іпастась бажаства) або маці (генетычна – міфалагічная маці, жонка бога). Напрыклад, «Соловэйко-горобэйко» паказвае карагодніцам, як сеюць, полюць, здымаюць мак, «маці” вучыць дачку «на лён землю пахаці», даглядаць і убіраць лён.
Аграрная тэма можа натуральным чынам пераходзіць у любоўна-шлюбную.
5. Згадванне пацалункаў або пабуджэнне да іх. Звычайна ў падобнага тыпу карагодах хлопец бегае за дзяўчынай, імкнецца дагнаць яе, тая вырываецца, збягае, не адразу дазваляе сябе пацалаваць. Пацалунак – знак прыналежнасці дзяўчыны хлопцу, пра што гаворыцца ў песні з нулявой другой часткай:
Што за садам, за садом, за садом
Расла трава шаўкова, шаўкова.
Па той траве пава йшла, пава йшла,
А за ёю паў ляцеў, паў ляцеў,
Крычыць: «Пава ты мая, ты мая!»
– Не, яшчэ я не твая, не твая,
Цалуй мяне тры разы, тры разы –
Тады буду я твая, я твая.
(Песні народных свят і абрадаў / уклад. Н. Гілевіч. Мінск, 1974. С. 129).
Язычніцкія шлюбныя гулянні радзімічаў, севяран, драўлян і вяцічаў, калі яны, згодна з Нестараўскім летапісам, «схожахуся на игрища … и ту умыкаху жены собе, с нею же кто совещашеся» былі ўзаконенай і асвечанай традыцыяй формай шлюбных стасункаў, зусім не «звярыных», а досыць дэмакратычных з павагай да выбару дзяўчыны. Хоць знешне (у словах і гульнявых дзеяннях) дамінавала «умыкаху», нават летапісец, прыхільнік палянскіх звычаяў, вымушана зрабіў акцэнт на звычаі «с нею же кто совещашеся».
Будзем памятаць, што генетычна ўсе гэтыя песенныя «зладзеі» і «захопнікі» – былыя абрадавыя двайнікі бога. Яны зліваліся з ім не толькі ў карагодзе. Пазней, калі ва ўсходніх славян з’явіліся паўнацэнныя вясельныя абрады, жаніх і нявеста паўтаралі прэцэдэнтную сакральную падзею, важную для зямной урадлівасці, – боскі шлюб, прычым тут значна пашыраецца кола іпастасей бостваў: ужо не толькі арніталагічныя, але і касмалагічныя (сонца і месяц), жывёльныя (бабёр і куна), разнастайныя раслінныя пары з’яўляюцца ў вясельных песнях і становяцца сімваламі маладога і маладой.
6. Сэнсавае супастаўленне некалькіх асоб з выдзяленнем апошняга, звычайна мілага. Напрыклад, дзяўчына адмаўляе ў перавозе цераз рэчку ўсім родным і робіць выключэнне толькі для міленькага; турак прымае выкуп за дзяўчыну-паланянку ад усіх, але адпушчае яе толькі за выкуп, які прыслаў мілы; ніхто з родных не здольны вярнуць дзяўчыну з ігрышча, гэта ўдаецца зноў жа толькі міламу; бацька хоча аддаць дачку за старога, малога, але яна згаджаецца толькі на роўню.
Дадзены тып твораў беларуская даследчыца Л. М. Салавей аднесла да балад карагодна-гульнявога складу. У гістарычным плане гэта абсалютна правільна. Нішто не перашкаджае меркаванню, што беларускія балады падобна заходнееўрапейскім першапачаткова выконваліся выключна пад скокі, у карагодзе. Адсюль умоўнасць іх зместу і безумоўнасць ідэі: мілы даражэй і лепш за родных. Здаецца, што дзяўчына, якая тоне на моры, павінна ўхапіцца за руку першага выратавальніка. Але яна паслядоўна адхіляе прапановы мамачкі, татачкі, браціка, сястрыцы і толькі міламу дазваляе сябе выратаваць.
Такі ўмоўны змест псеўдагістарычных балад («Выкуп з турэцкай няволі»), сямейна-бытавых («Мужык жонку б’е, катуе») і іншых таго ж кампазіцыйнага тыпу.
Раім арыентавацца на наступныя тэматычныя групы карагодна-гульнявых балад: «Малодка і яе радня», «Удава ратуецца ад татараў», «Выкуп з няволі», «Дзяўчына тоне на моры», «Ластаўка на моры», «Паненка згубіла пярсцёнак», «Мужык жонку б’е, катуе», «Брат у брата каня просіць», «Малойчык у няволі», «Развітанне з мілым», «Жонка не верыць, што муж забіты», «Праводзіны на вайну» і г. д.
(Падрабязную інфармацыю можна знайсці ў кнізе: Балады: у 2 кн. Мінск, 1977. Кн. 1.)
7. Сямейна-бытавая тэма вырашаецца ў карагодных песнях праз умоўныя, далёкія ад рэальнасці сітуацыі. У адрозненне ад сапраўдных пазаабрадавых сямейных песень, якія характарызуюцца глыбокім драматызмам стасункаў персанажаў, карагодныя песні вызначаюцца палегчаным канфліктам, які да таго ж падаецца ў гумарыстычнай афарбоўцы. Часам песні маюць тыпова карагодную прыкмету – прыпеў. Напрыклад:
А хто кажа, што мой муж добры,
Кабы таму такі век доўгі,
Калінка-малінка мая,
У саду ягада-малінка мая.
І далей апавядаецца пра клопаты жонкі і вар’яцкую рэакцыю мужа: яна яму яешню, кашкі з маслам, на тарэлку пірог, кашулечку мые, пасцель сцеле, добрае слова, а ён – чапялой па баку, па насу палонікам, кулаком у шыю, галавою аб сцяну, кулаком знова.
Нагнятанне жудасных дэталей мела на мэце калектыўна «занатаваць» іх у карагодзе, знішчыць з жыцця. Як кажуць, нічога асабістага, проста калектыўная замова на шчасце метадам ад працілеглага.
Трэба ўважліва прыглядацца да мастацкіх дэталей і кампазіцыі твораў сямейнай тэматыкі, каб не пераблытаць карагодныя песні з лірычнымі, якія выконваюцца калі заўгодна і дзе заўгодна, хорам і сола. Напрыклад, у томе «Сямейна-бытавыя песні» са зводу БНТ (Мінск, 1984) змешчаны творы тыповай баладнай кампазіцыі з анафарыстычнай строфікай, са з’яўленнем новага персанажа ў кожнай з іх і станоўчай адзнакай апошняга. Так, у песні «Мілы як п’е, так п’е» ніхто не бароніць жанчыну ад пабояў мужа – ні свёкарка, ні свякроўка, ні дзеверка, толькі залвіца пашкадавала нявестку» (Сямейна-бытавыя песні. Мінск, 1984. С. 67). Тая ж самая сітуацыя ў песні «Мужык жонку катуе» (Сямейна-бытавыя песні. Мінск, 1984. С. 169–170).
Зразумела, што творы ўзыходзяць да карагодна-гульнявай балады «Мужык жонку б’е, катуе», дзе гранічная ўмоўнасць зместу пазначаецца праз умоўны локус публічнага пакарання жонкі мужам – «а й у Слуцку на рыначку». Разгортваецца прывычная дынамічная карціна: свёкарка, свякроўка, дзевярка падкідаюць родзічу нагаечку са словамі: «Ой, бі, сынку (братко), бі, вуму-разуму вучы!» І толькі адна залоўка на баку нявесткі.
Карагодныя песні сямейнай тэматыкі лёгка пазнаць па мнагачленным паралелізме, умоўнай сітуацыі, асабліва калі яны маюць прыпеў, як, напрыклад, у наступнай песні з кнігі «Сямейна-бытавыя песні» (Мінск, 1984. С. 125):
А ўчора мяне свякор набіў,
Ой, ля-лёй, рана свякор набіў.

Набіўшы мяне, сам у пір пайшоў,
Ой, ля-лёй, рана сам у пір пайшоў.

У піру седзячы, выхваляецца,
Ой, ля-лёй, рана выхваляецца...
Менавіта ў карагодах змяшчалася патэнцыя будучых любоўных, сямейных і гумарыстычных песень. Частка іх сапраўды выйшла з карагодаў, але захавала «радзімыя плямы» зместу і кампазіцыі карагодных песень.
Задача збіральніка – высветліць мясцовае прымеркаванне твораў. Майце на ўвазе, што ў адных выпадках твор можа ўсведамляцца як карагодны, у другіх – як каляндарна прымеркаваны, у трэціх – як звычайная пазаабрадавая песня.

Апытальнік для збору карагодных песень

1. Ці вадзілі ў вашай мясцовасці карагоды (танкí)? Да якіх свят, падзей, звычаяў яны былі прымеркаваны (Каляды, вясна, Вялікдзень, жніво, вяселле і інш.)? Як яны называліся («Вялікі карагод», «Дажыначны карагод», «Матылёк» і інш.)?
2. Якія карагоды прымеркаваны да Каляд (укажыце назвы такіх карагодаў, форму іх выканання, хто вадзіў, якія песні пры гэтым спявалі)?
3. Якія карагоды лічацца веснавымі («Як пушчу стралу», «Ды ляцела страла ўздоўж сяла», «А ў бару сасна калыхалася», «А мы проса сеялі», «А мы ляда капалі», «Разгуляўся Юр’еў конь», «І да раілася пчолка», «А на дварэ раса», «Ды хадзіў карагод», «Вы кумушкі, галубушкі» і інш.)? Укажыце назвы такіх карагодаў, форму іх выканання, хто вадзіў, якія песні пры гэтым спявалі.
4. Ці вадзілі карагоды на Благавешчанне («А ў нас сёння Благавешчанне»)? Апішыце гэтыя карагоды.
5. Якія карагоды вадзілі на Вялікдзень («Вялікі карагод», «Як на першы дзень, на Вялікадня»)? Якой была форма іх выканання, хто вадзіў, якія песні пры гэтым спявалі?
6. Ці вядомы карагоды, прымеркаваныя да Сёмушна-траецкіх «зялёных» свят: Тройцы («А мы кумушкі, галубушкі»), Куста («Куста вадзіць»), Русальнага тыдня (крывы танок), абраду «Ваджэння і пахавання стралы (сулы)» («Да ляцела страла да ўздоўж сяла»)? Апішыце гэтыя карагоды.
7. Якія карагоды вадзілі на Купалле? Укажыце назвы такіх карагодаў, форму іх выканання, хто вадзіў, якія песні пры гэтым спявалі
8. Якія карагоды былі прымеркаваны да пачатку/канца палявых работ (напрыклад, жніва), часу адпачынку (гулянні моладзі) і інш.? Апішыце гэтыя карагоды.
9. Ці вадзілі карагоды на вяселлях? Суправаджалі карагоды пэўныя этапы вяселля (апрананне маладой, прыезд маладога да маладой і інш.) ці выконваліся безадносна да пэўнага этапу вяселля? Апішыце гэтыя карагоды, запішыце карагодныя песні.
10. Ці вядомы ў вашай мясцовасці так званыя абходныя карагоды (абходы поля, вёскі), якія вадзілі з якой-небудзь прычыны (стыхійнага бедства – засухі, мору, паводкі і інш.)?

Даведка. У якасці падказкі інфарманту вы можаце выкарыстоўваць класіфікацыю карагодаў, заснаваную на крытэрыі тэматычных груп назваў, якія ўключаюць указанне на розныя рэаліі навакольнай рэчаіснасці, характар карагодных рухаў, каляндарна-абрадавую прымеркаванасць і інш. Магчыма, гэтыя назвы дапамогуць інфармантам успомніць вядомае:
1) назвы раслін: дрэў («Бярозка», «Вішанька», «Пад вішняю», «Грушка», «Каліна», «Яблынька», «Явар»), кветак («Васількі», «Мак», «Розачка мая», «Ружа», «Уюн»), зерневых («Жыта», «Зярнятка», «Канапелька», «Проса»), гародніны («Капуста», «Качан», «Крывы агурок»), іншых раслін («Лебяда», «Лён», «Укроп», «Хрэн»);
2) назвы прадстаўнікоў жывёльнага свету: птушак («Птушка», «Верабей», «Зязюля», «Кукушачка», «Каршун», «Пава», «Перапёлка», «Пеўнік»), жывёл, рыб, гадаў, насякомых («Заяц», «Матылёк», «Ёрш», «Вуж»);
3) назвы са згадваннем ракі, вады («На рэчаньку», «На росу», «Рэчанька»);
4) назвы каляндарных свят («Велікодны карагод», «Карагод пасля Калёд», «Купальскі карагод», «Куст», «Ой, у нас сёння Благавешчанне»);
5) назвы пор года («Ой ты, зімушка-зіма», «Веснавы карагод», «Лета»);
6) назвы вясельнай абраднасці: агульныя назвы («Вясельны карагод», «Вяселле», «Сабіралі вяселле»), назвы маладога («Каралёк», «Чарнавусы каралёк», «Цар», «Царэвіч-каралевіч»), назвы паязджан ці маладых («Баяры»);
7) назвы па імені чалавека («Арынка», «Васіль», «Дуня», «Кацярына», «Лука», «Машанька», «Таццянка», «Халімон», «Трухман»);
8) назвы, якія ўказваюць на роднасць («Былі ў бацькі», «Кумка», «Ятэр-матэр»);
9) назвы, якія ўказваюць на працоўны працэс («Проса сеялі», «А мы ляда капалі», «Дзеўкі хмель садзілі», «Мак сеялі», «Як сеюць зелянец», «Ткацтва»);
10) назвы прафесій («Каваль», «Касары», «Малатар», «Трубачыст», «Шэўчыкі»);
11) назвы рэчыўнага свету («Карзінка», «Карагод з паясамі», «Кошык», «Падушка», «Рушнік», «Рагуля», «Сіта»);
12) назвы збудаванняў («Вароты», «Мост», «Пляцень»);
13) рух па крывых лініях («Крывы танок», «Крывы танец», «Крывы агурок», «Крывы Васіль»);
14) рух па крузе («Кола», «Кругавая», «Кружок»);
15) назвы атрыбутаў абраду «Ваджэння і пахавання стралы (сулы)» («Страла», «Сула»);
16) першы радок карагоднай песні («Аддавалі маладу за сівую бараду», «Верабеюшка па сенюшцы паскоквае», «Ішла я вулачкай, перавулачкай», «Ляцелі дзве птушкі»).

4. МАЛЫЯ ЖАНРЫ БЕЛАРУСКАГА ФАЛЬКЛОРУ

Да гэтага пласта народнай творчасці далучаюцца прыказкі, прымаўкі, загадкі, выслоўі. «Малымі» іх назвалі па фармальнай прыкмеце – творы гэтых жанраў сапраўды невялікія па аб’ему.
Фалькларыстамі ХІХ–ХХ ст. былі распрацаваны розныя метадычныя прыёмы фіксацыі твораў малых жанраў. Напрыклад, вопытныя збіральнікі рэкамендуюць уважліва прыслухоўвацца да мовы выканаўцаў, вылучаючы ў ёй прымаўкі і прыказкі і запісваючы іх.

Парада

Галоўнае не толькі запісаць прымаўку, прыказку, выслоўе ці загадку, але зафіксаваць іх у кантэксце, адзначаючы, з якой нагоды яны згадваліся.
Можна таксама падрыхтаваць асобны спіс прымавак, прыказак, выслоўяў ці загадак (прыкладна каля 200 адзінак абранага жанру) і ў размове з інфарматарам павольна прачытаць творы. Гэта, без сумнення, актывізуе памяць выканаўцы, і дасць вам магчымасць пачаць дыялог і запісаць творы малых жанраў.

Увага! Абавязкова фіксіруйце ўсе каментарыі выканаўцы, напрыклад, калі, у якіх абставінах кажуць так ці інакш.

Апытальнiк для збору твораў малых жанраў

4.1. ПРЫКАЗКІ І ПРЫМАЎКІ
1. Якія мясцовыя назвы існуюць для гэтых жанраў?
2. Ці адрозніваюць выканаўцы прыказку ад прымаўкі? Чым? З якой мэтай іх выкарыстоўваюць?
3. Якія тыпы прыказак найчасцей ужываюцца (у прамым значэнні – «Лепш пазней, чым ніколі» або ў пераносным – «Кашу маслам не сапсуеш»)?
4. Ці існуюць прыказкі, якія страцілі прамое значэнне і ўжываюцца толькі ў пераносным?
Узор запісу: «Узяўся за гуж, не кажы, што не дуж».

5. Якія тэматычныя групы прыказак і прымавак найбольш пераважаюць у вашай мясцовасці (пра прыроду, гаспадарчую дзейнасць, працу, матэрыяльны быт, грамадскае жыццё, сям’ю і сямейны быт, чалавека і яго якасці, мараль, розныя павучанні і назіранні, агульныя разважанні)?
6. Якія існуюць прыказкі на мясцовыя тэмы, з чым яны звязаны?

4.2. ЗАГАДКІ
1. Хто, каму і калі загадвае загадкі?
2. Ці існуюць мясцовыя назвы загадак?
3. Якія загадкі пра прадметы і з’явы сучаснага быту вядомы ў вашай мясцовасці?
4. Ці ведаюць выканаўцы загадкі-каламбуры, задачы-шарады?
5. Ці бытуюць загадкі літаратурнага паходжання?
6. Ці складаюцца цяпер новыя загадкі? 

4.3. ВЫСЛОЎІ
Даведка

Выслоўі – гэта трапныя і дасціпныя выразы, часцей гумарыстычнага характару, якія пазбаўлены элементаў афарыстычнасці і навучальнасці, уласцівым прыказкам, а толькі нібы жартам, мімаходзь прыкмячаюць і падкрэсліваюць тую ці іншую з’яву, дробную бытавую падзею, асобную рысу ў характары чалавека, у паводзінах жывёлы, у стане прыроды. Да выслоўяў даследчыкі таксама далучаюць такія характэрныя ўзоры народнай словатворчасці, як скорагаворкі, застольныя жарты, прыгаворкі і тосты, вітанні, зычэнні, ветлівыя і ласкавыя звароты, прысяганні і бажба, праклёны і абзыванні-ганьбаванні, нават калі яны выражаны адным словам.

4.3.1. Выслоўі-жарты і каламбуры
1. Ці існуюць мясцовыя назвы гэтых твораў?
2. Якія выразы выкарыстоўваюцца часцей «для смеху», «да слова», інш.?
Узор запісу: «Ах ты, стары пёс, калі ж я на цябе казаў сабака»?
Ці: «Каб тое каб, да каб тое еслі, то самі б грыбы ў рот лезлі».

4.3.2. Застольныя выслоўі
3. Ці адрозніваюцца тосты, прыгаворкі, зычэнні, якія выконваюць пад час розных святкаванняў: сямейнага застолля, суседскіх частаванняў, вясковых урачыстасцей?
Узор запісу: «Ешце вы, госційкі, ужывайце, толькі ў карманы не хавайце».

4. Каму ў першую чаргу адрасаваліся тосты і зычэнні?
4.3.3. Выслоўі-вітанні
5. Як было прынята вітацца, калі ўваходзілі ў хату ці пры сустрэчы?
Узор запісу: «Добры дзень! – Добры дзень! Хай дае Бог добрае!»

6. Што казалі на развітанне?
Узор запісу: «Заставайцеся здаровы! – Ідзі здарова!»

7. Ці захаваліся ў вашай мясцовасці спецыяльныя вітанні (рыбаловам, як стрыгуць авечак, як будуюць хату, на наваселле, інш.)?
8. Што казалі пры розных работах?
Узор запісу:  «Памагай Бог! – Бог казаў, каб і ты памагаў».

9. Якія вітанні ўжывалі на пахаванні і памінках?
Узор запісу:  «Добры чалавек быў пакойнік, няхай яму зямля пухам будзе!»

10. Што казалі пры чханні?
Узор запісу: «Будзь здароў, мей сто кароў».

4.3.4. Выслоўі-праклёны і ганьбаванні
11. У якіх выпадках гучалі выслоўі-праклёны?
12. Калі ўжываліся жартоўныя праклёны?
Узор запісу: «А каб табе жаба цыцкі дала!»

13. Якія адкляцці вядомыя ў вашай мясцовасці?
Узор запісу: «Твае рэчы ды табе ў плечы». Ці: «Цыпун табе на язык».

14. У якіх выпадках ужываліся выслоўі-ганьбаванні? Каму яны адрасаваліся?
Узор запісу: «Бот ты з левае нагі» Ці: «Які жа ты баламут!»

5. Баладныя песні
Баладныя песні маюць наступную ўнутрывідавую класіфікацыю:
1) міфалагічныя, 2) гістарычныя, 3) навелістычныя, 4) балады з загадкамі. 
У 1) міфалагічных баладах найбольш прадуктыўны матыў – метамарфоза гераіні-маці (-дачкі, -нявесткі, -жонкі) у птушку (зязюлю, ластаўку, салавейку і інш.), радзей – у кветкі, дрэвы, каменні, рэчкі і нш. Да гэтай групы балад блізкія казачныя і легендарныя. Адметнасцю першых з’яўляецца прысутнасць вобразаў дзікіх звяроў, якія шырока прадстаўлены ў казках (напрыклад, воўк, мядзведзь і інш.), другіх – наяўнасць хрысціянскіх сюжэтаў (самы распаўсюджаны – пра Юр’я і Цмока, пра дзеўку-дзетагубніцу, «жыційныя» (пра святую Алену і інш.)).
Магчыма, вам удасца зафіксаваць 2) гістарычныя балады пра татарскі (турэцкі) палон, трагічныя сустрэчы разлучаных членаў сям’і пасля палону, продаж у няволю, выкуп з няволі, згадкі пра ваенныя сутыкненні з татарамі, пра падзеі Вялікай Айчыннай вайны.
Сярод 3) навелістычных балад пераважаюць тэмы сямейных канфліктаў, прыгод і нягод кахання, радзей – нешчаслівага лёсу, драматычных спаборніцтваў, небяспечных прыгод.
Вельмі мала зафіксавана збіральнікамі апавядальных песень, у якіх асноўнай сюжэтаўтваральнай рысай з’яўляецца выпрабаванне загадкамі-пытаннямі, – такое азначэнне можна даць 4) баладам, якія змяшчаюць загадкі. У іх лаканічна падаюцца драматычныя моманты ў жыцці чалавека пад час абрадавага ці выпадковага выпрабавання іх лёсу, якія могуць заканчвацца нават трагічна. 

Увага! Можа так здарыцца, што, фіксуючы загадкі, вам сустрэнецца менавіта балада з загадкай-пытаннем. Пацікаўцеся ў інфарманта, ці не загадваліся гэтыя загадкі ў пэўным кантэксце: на день нараджэння, на заручынах і г. д. Магчыма, вам пашчасціць зафіксаваць менавіта баладу з загадкамі-пытаннямі, а не проста загадку.
Парада

Апошнім часам усё больш у запісах студэнтаў сустракаюцца балады літаратурнага паходжання, беларускія апрацоўкі сюжэтаў вядомых рускіх балад. Распрацоўваецца жанр балады ў творчасці пісьменнікаў і спевакоў-бардаў. Калі вам сустрэнуцца балады такога кшталту, вызначце, у якой форме яны бытуюць: у вуснай, дзённікавай пісьмовай ці інш., каб не прывесці запіс аўтарскага пісьменніцкага твора ў якасці фальклорнай адзінкі.

6. Духоўныя вершы і псальмы
Духоўныя вершы – (народная назва – песні старэцкія) – творы эпічнага і ліра-эпічнага характару на хрысціянскія сюжэты, матывы і вобразы (выконваліся аднагалосна ў пазалітургічных абставінах). Запісаць іх можна ад хрысціян праваслаўнага веравызнання. Духоўныя вершы маюць наступныя тэматычныя разнавіднасці: 1) вершы пра Галубіную кнігу з яе апавяданнем пра першапачаткі Сусвету, стварэнне зямной іерархічнай сістэмы і барацьбу Праўды і Крыўды, вынік якой прадвызначыў лёс усяго чалавецтва; 2) вершы на старазапаветныя і евангельскія тэмы; 3) вершы пра святых і вялікамучанікаў; 4) вершы аб падзвіжніках і праведніках; 5) вершы пра пятніцу; 6) вершы пра Жабрацкую брацію; 7) стараверскія і сектанцкія вершы.

Парада

Духоўныя вершы – творы вялікіх памераў. Калі інфармант спыніцца, абавязкова запытайцеся, ці гэта канец твора, таму што ўвесь тэкст можа ім і не ўспомніцца. У плане строфікі большасць духоўных вершаў не мае падзелаў на пэўныя строфы, паколькі знаменны распеў характарызуецца манатоннасцю гучання, у сувязі з чым усе вядомыя тэксты, як правіла, падаюцца ў зборніках як суцэльныя астрафічныя творы.

Узор запісу:    Як с под Кіява, с под Чарнігава…
(духоўны верш пра Галубіную кнігу)
Як с под Кіява, с под Чарнігава,
Находзіла туча, туча цёмная,
Находзіла хмара, хмара грозная.
С тые хмары, хмары грозныя
Выпадала кніга Галубіная…
Пісав ету кнігу свет Асай пророк,
Цытав ету кнігу Іван Быгослов,
Ён цытаў іе ровно трі года,
Процытав во кнігі толькі трі ліста <…>

Псаломы – вусна-паэтычныя творы на хрысціянскія тэмы, запісаць якія вы зможаце ад паслядоўнікаў каталіцкага і пратэстанцкага веравызнання на рускай, польскай ці беларускай мовах.
Узор запісу:     Ужаснися, человече…
(псалом)
Ужаснися, человече,
И слезися своим сердцем,
Что душею помрачился,
Потерял себя ты ныне
Во гресе своих.
Отложи свои забавы
И утехи сего міра,
Не отдайся в рабство вечно,
Не теряй своей свободы <…>.

7. Пазаабрадавая лірыка
У навуковай літаратуры існуе праблема класіфікацыі пазаабрадавай лірыкі. І гэта зразумела: у жанравым плане фальклор вельмі багаты; прапанаваць ідэальную класіфікацыю, у якую б «укладваліся» абсалютна ўсе творы, складана. У сувязі з гэтым мы паспрабавалі ўлічыць усе вядомыя падыходы да класіфікацыі пазаабрадавай паэзіі і прапануем вам наступны варыянт:
7.1. БЫТАВЫЯ ПЕСНІ. У іх складзе вылучаюцца любоўныя, элегічныя, сямейныя, сіроцкія, удовіныя, прымацкія творы, звязаныя з пазаабрадавай сферай жыцця чалавека.

Увага! У зводзе беларускага фальклору (БНТ: Беларуская народная творчасць) названыя разнавіднасці песень пададзены крыху інакш: асобнымі тамамі прадстаўлены любоўныя песні і сямейна-бытавыя. Да апошніх аднесены ўласна сямейныя, сіроцкія, удовіныя творы. У плане класіфікацыі гэта тыя ж творы, якія мы прапануем пад агульнай назвай «БЫТАВЫЯ ПЕСНІ». Прымацкія песні ў зводзе змешчаны ў томе «Сацыяльна-бытавыя песні».

Кожная з тэматычных разнавіднасцей песень мае свае характарыстыкі, таму іх можна лёгка распазнаць і правільна вызначыць.
1) любоўныя песні (ці песні пра каханне); прысвечаны тэме кахання – шчаслівага, нешчаслівага, ідэальнага і г.д. У цэнтры твораў – лірычны герой (дзяўчына ці хлопец), яго эмацыянальна афарбаваныя роздумы, пачуцці і перажыванні. Формай іх перадачы, як правіла, з’яўляюцца маналагічныя споведзі-прызнанні, споведзі-скаргі, дыялогі. Важны момант у перадачы псіхалагічнай карціны любоўнага перажывання належыць пейзажным замалёўкам.
Узор запісу:   Ой, рэчанька, рэчанька…
(любоўная песня)
 – Ой, рэчанька, рэчанька,
Чаму ж ты не поўная?

Прыпеў: Ай, люлі, люлі, люлі, люлі 
Чаму ж ты не поўная?

Чаму ж ты не поўная,
З беражком не роўная?

– А як жа мне поўнай быць,
Ясь млоды каня паіць.

Ясь млоды каня паіць,
Кася воду чэрпаіць.

– Ах, Ясенька, Ясенька,
Чаму ж ты не жэнішся?

Чаму ж ты не жэнішся,
На каго надзеішся?

Увага! Часта ў якасці аб’екта кахання дзяўчыны выступае хлопец-казачэнька. У традыцыйнай лірыцы гэта тыповы вобраз маладога нежанатага хлопца, а зусім не ўказанне на сацыяльную прыкмету: казакі як асобная група з’яўляюцца цэнтральнымі вобразамі-персанажамі ў сацыяльных казацкіх песнях. Каб не заблытацца ў вызначэнні віду песні, уважліва прачытайце тэкст твора, вызначце яго тэму і калізію. Калі твор пра дзяўчыну і хлопца-казачэньку – перад вамі тыповая любоўная песня.

2) элегічныя песні (паводле класіфікацыі В. Е. Гусева); падобныя на песні пра каханне, таму што вызначаюцца такім жа лірызмам, перадачай пачуццяў і настрояў. Іх адрозненне – у вобразнай сістэме твора: у элегічных песнях суб’ект перажывання (хлопец, дзяўчына) не прадстаўлены, акцэнт змешчаны на апісанні прыроды (пейзажныя малюнкі), радзей – на інтэр’ер хаты, у іх перадаецца агульны характар перажывання.
Узор запісу:   Стаіць гара высокая…
(элегічная песня)
Стаіць гара высокая,
А над гарою гай,
Зялёны гай, красівенькай,
Не йначай праўда рай.

Прыпеў: Зялёны гай, красівенькай,
Не йначай праўда рай.

А ў том гаю цячэ рэчка,
Як шкло вада блішчыць.
Далінаю шырокаю
Куды яна бяжыць?

Прыпеў: Далінаю шырокаю
Куды яна бяжыць?

Бяжыць яна край берага,
Дзе вяжуцца галіны.
Схіліліся тры дзераўца
Тай журацца яны.

Прыпеў: Схіліліся тры дзераўца
Тай журацца яны.

Пройдзець вясна, за ім лецейка,
Наступяць халада.
Асыпяцца з іх лісцейка,
Да й панясе вада.

Прыпеў: Асыпяцца з іх лісцейка,
Да й панясе вада.

Асыпецца з іх лісцейка,
Да й панясе вада.
А маладосць не вернецца,
Не вернуцца гада.

Прыпеў: А маладосць не вернецца,
Не вернуцца гада.

3) сямейныя песні; распрацоўваюць тэмы сямейнага дэспатызму і жаночай долі. Асноўныя матывы – сум па роднай хаце і бацьках (праз успаміны і звароты да братоў і родных), скаргі, слёзы і праклёны прыгнечанай нявесткі, папрокі зяцю ад цешчы і г. д. Сустракаюцца, хоць і рэдка, песні, дзе гаворыцца аб добрым і чулым свёкры. Асобную групу складаюць песні-аповеды пра ўзаемаадносіны жонкі і мужа, жыццё з нялюбым (нялюбай) ці старым мужам, нявернасць мужа (радзей – жонкі) і г. д. Названыя творы ў большасці сваёй спяваліся жанчынамі.
Узоры запісаў:
а). Каліна-маліна, не стой над вадою… б). Чый свёкар благі…
(сямейная песня пра родную хату) (сямейная песня аб добрым свёкры)
Каліна-маліна, не стой над вадою                          Чый свёкар благі,
Да не раўнуйся са мною.                                          А мой свёкар добры,
Было табе тады раўнавацца,                                 Ён мяне не судзіць,
Як я ў роднай мамкі жыла:                                     Раненька не будзіць,
Бялей твайго цвету цвіла,                                       Ён сам устаніць,
Чырваней ягодак была.                                           А мяне накрываіць:
Як стала ў свёкаркі жыць –                                   – Спі, спі, нявехначка,
Стала жоўта, як ліпінька,                                     Спі, маё дзіцятка,
Стала тонка, як былінка;                                       Тваё дзіця мала,
                                                                                   Ночкі не даспала,
                                                                                  Усю ночку сядзела,
                                                                                   Свечачка гарэла.

4) сіроцкія і ўдовіныя песні; прысвечаны тэме няшчаснага, складанага лёсу дзяцей і ўдавы пасля страты бацькоў і мужа. Для іх характэрны матывы скаргаў на долю, слёз, пакут ў перадачы шчымлівага болю, звароткі да памерлых, долі, Бога (напрыклад, Гасподзь Бог навучае сірату, як і дзе знайсці сваю мамку і г. д.). Форма арганізацыі твора, як правіла, аповедна-дыялагічная.
Узоры запісаў:
а)    Ой, на гары, ой, на крутой…           Кувала зязюля…
(сіроцкая песня)                                         (удовіная песня)
Ой, на гары, ой, на крутой,                         Кувала зязюля,
Хадзілі-варкавалі пара галубоў,                 Цераз сад летучы,
Адкуль ні вазьміся ахотнік прыйшоў,       Плакала сіротка,
Разбіў, разлучыў пару галубоў.                  На службу ідучы.
Галубка забіў, галубку злавіў,                     – Не кувай, зязюля,
Узяў пад полу, прынёс дадому.                  Цераз сад летучы,
Прынёс дадому, дый кінуў да долу.           Не плач ты, сіротка,
Наліў ёй з крыніцы студзёнай вадзіцы,     На службу ідучы.
Поўна карытца насыпаў пшаніцы.            Маеш ручкі, ножкі,
Галубка не есць, галубка не п’е,                 Светленькія вочкі – 
На тую круту гору ўсё плакаць ідзе.        Будзеш ты рабіці 
<…>;                                                            Да цямненькай ночкі <…>.

5) прымацкія песні; з’яўляюцца люстраным адбіткам сямейных жаночых песень, з той толькі розніцай, што ў іх жаліцца на свой лёс прымак, які жыве ў хаце жонкі. Часам сярод прымацкіх песень сустракаюцца творы жартоўна-гумарыстычныя.
Узор запісу:  Як паехаў наш прымак у поле араці…
(прымацкая песня)
Як паехаў наш прымак у поле араці,
Ой, забыўся ж наш прымак хлеба, солі ўзяці.
Гарэ прымак, гарэ прымак з гары ў даліну,
Яго жонка гаварыла: «Я цябе пакіну!»
Аж прыходзіць яго жонка на другі дзень рана,
Настукала, нагрукала: наараў прымак мала.
А ён кажа: «Не дзівіся, дзе саха арала,
А дзівіся, мая міла, дзе скрыпачка грала.
Скрыпачка з ліпанькі, а струны із руты,
Як зайграе – сэрца вяне, па Ўкраіне чуці».
Прыехаў прымак з поля і не ўспеў сесці,
Яго цешча загадала: «Нясі свінням есці!»
– Бадай свінні паздыхалі, а хата згарэла,
Як мне гэта прымацкае жыццё надаела!

7.2. САЦЫЯЛЬНЫЯ ПЕСНІ падзяляюцца на рэкруцкія, салдацкія, казацкія, антыпрыгонніцкія, батрацкія, бурлацкія, чумацкія, турэмныя. Іх вызначальная рыса – мастацкая прэзентацыя сацыяльнай прыналежнасці герояў і таго асяроддзя, у якім яны дзейнічаюць.
На сённяшні дзень наўрад ці ўдасца запісаць шмат антыпрыгонніцкіх (пра панскі прыгнёт і несправядлівыя адносіны да селяніна), батрацкіх і бурлацкіх (пра цяжкую вымушаную працу ў наймальніка), рэкруцкіх (пра сялянскіх хлопцаў, якіх забіралі ад родных сем’яў амаль у пажыццёвае рэкруцтва – службу ў імператарскай арміі), салдацкіх (пра парадкі і складанасці вайсковай службы і г. д.) і чумацкіх песень (пра людзей, якія займаліся рознымі заробкамі, у асноўным перавозкай солі і рыбы). Фактычна названыя жанры ўтвараюць класічны, але малапрадуктыўны ў плане функцыянавання фонд сацыяльных песень. Магчыма, вам удасца зафіксаваць казацкія песні, дзе гаворыцца пра адыход казака на службу і на вайну, развітанне казака з жонкай, маці, нявестай, казацкі паход, смерць казака на полі бою, вяртанне дадому і г. д.
Даведка

Казацтва – сацыяльная праслойка рускага і ўкраінскага народаў. У   XVI-XVII ст. беларускія сяляне і бедныя жыхары гарадоў разам з казакамі і паўстаўшымі сялянамі Украіны вялі барацьбу супраць феадалаў Рэчы Паспалітай і шляхты. Многія беларускія сяляне збягалі ад прыгонніцтва «на ніз», на Украіну, і ўступалі ў атрады запарожскіх казакоў. Былі і іншыя казакі – вольныя дробныя зямельныя ўладальнікі, якія збеглі ў XVI ст. з маскоўскай дзяржавы ў Літву і аселі ў Полацку, на Смаленшчыне і Чарнігаўшчыне. Названыя гістарычныя падзеі знайшлі адлюстраванне ў беларускія казацкіх песнях.
Узор запісу:    Ой, у полі там жанкі жнуць…
(сацыяльная казацкая песня)
Ой, у полі там жанкі жнуць,
Ой, да пад гарою туман даліною,
Казакі йдуць.
Ой, даліною, ой, шырокаю
Казакі йдуць.
Папе-папераду Дарашэнька
Вядзе сваё войска, войска Запарожска
Харашэнька.
А па-, а пазаду Сагайдачны.
Памяняў ён жонку на табак і люльку,
Да й няўдачна.
Эй, даліною, эй, шырокаю,
Да няўдачна.
– А мне, а мне жонка – не вадзіца,
А табак і люлька казаку ў дарозе
Прыгадзіцца.
Эй, даліною, эй, шырокаю,
Прыгадзіцца.

ПОСТФАЛЬКЛОРНЫЯ САЦЫЯЛЬНЫЯ ПЕСНІ складаюцца з салдацкіх (аб службе ў арміі нашага часу), турэмных і «блатных» (аб жыцці і парадках у спецыялізаваных установах для тых, хто парушыў закон), фанацкіх (песні фанатаў спартыўных клубаў, папулярных артыстаў і г. д.), студэнцкіх песень (аб вучобе, быце і адпачынку ў студэнцкім асяроддзі).

Парада

Названыя творы ў мастацкім плане рознаякасныя. Іх прыкметай з’яўляецца выкарыстанне спецыфічнай лексікі (жарганізмаў, арго, вульгарызмаў), увага да сферы інтарэсаў адпаведных субгруп насельніцтва. Па магчымасці фіксуйце найбольш яркія, выразныя, эстэтычна вартыя творы, якія карыстаюцца папулярнасцю ў пэўным асяроддзі. Памятайце, што вы збіраеце мастацкія творы, па якіх наступныя пакаленні будуць меркаваць аб узроўні і вартасцях нашай культуры. Неэстэтычныя, нізкаякасныя і проста брудныя па змесце творы лепш не запісвайце.

7.3. ЖАРТОЎНЫЯ ПЕСНІ
Асноўнымі тэмамі жартоўных песень з’яўляюцца сямейна-бытавыя адносіны, маральныя заганы пануючых класаў грамадства і звычайных людзей, узаемныя насмешкі дзяўчат і хлопцаў, кума і кумы, жартоўныя спрэчкі жонкі і мужа, дзеда і бабы, зяця і цешчы, камічныя супярэчнасці ў сям’і, недарэчныя ўчынкі, алагічныя сітуацыі, небыліцы пра жывёл і птушак, неверагодныя гісторыі і многае іншае. Сустракаюцца жартоўныя творы эратычнага зместу.
Узор запісу:             А што ж гэта за чутка была,
(жартоўная песня-небыліца пра жывёл)
А што ж гэта за чутка была,
Ды што курачка бычка радзіла.
Парасёначак яечка знёс,
А бязрукі яечка ўхапіў
Ды голаму за пазуху заклаў.
А бязногі іх пабег даганяць,
А сляпы на старожках стаяць,
А глухі стаў падслухваць,
А нямы закрычаў: калавур!

Увага! Пры запісе жартоўных песень побач з вызначаным відам указвайце тэматычную разнавіднасць песні, напрыклад: жартоўная песня пра хлапечыя заляцанні, пра лянівую жонку, пра насякомых і г. д.

7.4. ЖОРСТКІ РАМАНС па сваёй сюжэтыцы і тэматыцы падобны на баладныя песні пра нешчаслівае каханне, драматычныя ці трагічныя выпадкі ва ўзаемаадносінах паміж дзяўчынай і хлопцам. Асноўнае адрозненне жорсткага рамансу ад балады заключаецца ў тым, што ў ім узноўлена псіхалогія маргінальнага асяроддзя, свет сучасных каштоўнасцей, а невырашальны характар канфлікту абумоўлены дэградацыяй маральнага стану грамадства.
Даведка

Гістарычна жорсткі раманс – набытак гарадской культуры, аднак у другой палове ХХ ст. сфера яго бытавання пашырылася. На вёсцы, ды і ў горадзе пры запісе ад інфарманта назвы «жорсткі раманс» можна і не пачуць: і балады, і жорсткі раманс яны могуць назваць як «жаласлівыя песні» пра некага (нешта). Таму правільнае вызначэнне віду твора будзе залежыць ужо ад вашых ведаў.

7.5. ПРЫПЕЎКІ – самы прадуктыўны песенны жанр. Іх вызначальныя паэтычныя рысы – лаканічная чатырохрадковая форма, наяўнасць рыфмы і харэічнага метру, здольнасць хутка, дасціпна і з гумарам адгукацца на любыя змены ў грамадстве, побыце і прыватным жыцці чалавека.
Парада

Пры запісе прыпевак звяртайце ўвагу на якасць гумару і паэтычнай вобразнасці, на мастацкасць твора. Пры вызначэнні віду ўказвайце не толькі «прыпеўка», але і яе тэматычную разнавіднасць, напрыклад, «прыпеўка пра каханне хлопца да дзяўчыны», «прыпеўка пра мужа-пьяніцу», «палітычная прыпеўка» і інш.

Апытальнік па пазаабрадавай паэзіі

1. Якія духоўныя вершы (старэцкія песні) вам вядомыя? Якія персанажы ў іх удзельнічаюць: Праўда/Няпраўда (Крыўда), Багародзіца, Ягорый Пераможца, Жабрацкая брація, Пятніца, Аляксей, чалавек Божы ці інш.?
2. Ці чулі вы вершы пра «Галубіную кнігу» з апавяданнем пра першапачаткі сусвету, стварэнне зямной іерархічнай сістэмы, барацьбу Праўды і Няпраўды?
3. Ці ведаеце вы вершы пра падзвіжнікаў і праведнікаў (Хвёдара Церына, Аляксея, чалавека Божага, Алісахвія царэвіча і інш.), святых і велікамучанікаў (Ягорыя Пераможцу, Мікіту – Хрыстова мучаніка, Барыса і Глеба, Зміцера Салунскага і інш.)?
4. Ці спяваюць у вас духоўныя вершы на старазапаветныя і евангельскія тэмы: пра Адама, Восіпа Прыгожага, Багародзіцу, Узнясенне Хрыстова, пакуты Хрыстовы, Лазара?
5. Ці ведаеце вы вершы пра Пятніцу, жабрацкую брацію? Пра якія з вершаў старавераў можаце расказаць?
6. Ці вядомыя ў вашай мясцовасці псаломы? Пра што ў іх спяваецца?
7. Дзе і калі спяваюцца песні пра каханне і сямейнае жыццё («за кудзеляй», «на бяседзе» і г. д.)? Якія матывы распрацоўваюцца ў такіх песнях: няшчаснага (шчаслівага) кахання (шлюбу), вымушанага расстання, жыцця з нялюбым (нялюбай), прыгнёту ў сям’і мужа і г. д.?
8. Ці ведаеце вы песні пра горкую долю ўдавы, беднай сястры, сіраты, прымака? 
9. Ці захаваліся ў вёсцы песні пра казакоў, бурлакоў, батракоў, чумакоў, паноў?
10. Ці спяваюць зараз песні пра службу ў войску (казацкія, рэкруцкія, салдацкія)?
11. Дзе часцей за ўсе можна пачуць жартоўныя песні?
12. Ці вядомы ў вас «жаласныя» песні, (пра забойства, атручванне, дачку-птушку, братоў-разбойнікаў, спрэчку каня з арлом, ваўкоў-нянек, заклятае вяселле, смерць, гора, долю, Бандароўну, мужа Дуная, дзяўчыну Ціхоню і г.д.)?
13. Ці ведаеце вы песні з загадкамі?
14. Ці вядомыя вам спецыяльныя песні i прыпеўкі да танцаў?

8. Народна-драматычнае мастацтва
Народна-драматычнае мастацтва ўключае наступныя віды: 1) драматургію фальклорна-этнаграфічных комплексаў, 2) драматургію хрысціннай і вясельнай абраднасцей; 3) драматургію маладзёжных і дзіцячых гульняў; 4) тэатральна-драматызаваныя прадстаўленні ўсенародных гулянняў; 5) батлейку, 4) інтэрмедыі, 5) народную драму. Сярод прадстаўленай класіфікацыі відаў на сённяшні дзень на вёсцы і ў горадзе рэальна зафіксаваць драматургію першых чатырох разнавіднасцей.
Даведка

Фальклорна-этнаграфічнымі комплексамі з’яўляюцца Каляды, комплекс Масленічнага тыдня, Ваджэнне Куста, Ваджэнне стралы, Сёмушны тыдзень, Русальны тыдзень, Купалле.
Парада

Паколькі па каляндарнай абраднасці вам прапануецца фіксацыя матэрыялу ў раздзелах «Каляндарна-абрадавая паэзія» і «Каляндарна-святочная проза», а ў сямейнай абраднасці – у раздзелах «Паэзія сямейна-абрадавага комплексу» і «Сямейна-абрадавая проза», у дадзеным раздзеле вы можаце звярнуць увагу інфарманта на рытуальныя і сацыяльныя ролі выканаўцаў абрадаў, песень, танцаў, гульняў, карагодаў. Драматургія мае на ўвазе пэўную тэатралізаванасць, прадстаўнічасць, таму ўсе асаблівасці паводзінаў, адзенне, абставіны правядзення пэўных прылюдных мерапрыемстваў і прадстаўленняў пажадана акуратна занатаваць. Уявіце, што па вашых запісах абрад ці гульня пасля будуць пастаўлены на сцэне, напрыклад, Дома культуры ці іншай установы. Толькі ад вас залежыць, ці будзе магчымым здзяйсненне такой пастаноўкі з боку дастатковасці матэрыялу. Памятайце, што кожная дэталь у вашых запісах – сапраўдная каштоўнасць.

9. Сфера дзіцячага фальклору
Дзіцячы фальклор аб’ядноўвае даволі вялікую групу твораў. Трэба памятать, што тэксты дзіцячага фальклору складаюцца як дарослымі (калыханкі, забаўлянкі), так і дзецьмі (песні-заклічкі, песні-небыліцы, дакучныя песні, дражнілкі, лічылкі, слоўныя прыгаворы, анекдоты, «страшылкі»). Таму відавочна, што запісваць дзіцячы фальклор можна і ад дарослых, якія, па-першае, лепш ведаюць творы некаторых відаў і жанраў (калыханкі, забаўлянкі), па-другое, самі калісьці былі дзецьмі, таму таксама могуць узгадаць і лічылкі, і дражнілкі, і дзіцячыя песенькі.
Парада

Запісваючы фальклор ад дзяцей, вы павінны быць вельмі назіральнымі і чулымі да выканаўцаў. Перш за ўсё трэба заваяваць іх давер, высветліць, хто больш ведае гульняў і песень. Пажадана са слоў дзяцей запісаць умовы гульні, яе ход з дакладным драматычным тэкстам-«сцэнарыем», а потым папрасіць правесці гэтую гульню, суаднесці з запісаным расказам, удакладніць, адзначыць імправізатарскія моманты.

Апытальнік для збору дзіцячага фальклору

1. Якія творы ў вашай мясцовасці дарослыя выконваюць выключна для дзяцей (калыханкі, уцешкі, забаўкі, інш.)?
2. Ці спяваюць цяпер дзецям калыханкі? Якія?
Узор запісу:      Апсік, апсік, каточак…
(калыханка)
Апсік, апсік, каточак,
Злавіў рыбку за хвасточак.
Ці самому есці,
Ці дзіцятку несці?
Еж ты рыбку сам, каток,
Ідзі з хаты за парог.
Не мяшай дзіцяці спаць,
А мне Натку калыхаць.

3. Ці ўмеюць пець калыханкі падлеткі, маладыя маці?
4. Як весяляць дзяцей малодшага ўзросту (аднаго–двух гадоў)? Якімі гульнямі і дзеяннямі суправаджаецца выкананне забаўлянак?
Узор  запісу: Ішлі козы рагатыя, багатыя…
(забаўлянка)
Ішлі козы рагатыя, багатыя:
– Каго пападу, таго забаду!
Аксютку папалі,
Аксютку забадалі:
Будык – будык – будык! 

5. Ці ведаюць дзеці ў вашай мясцовасці калядкі, вяснянкі, іншыя абрадавыя песні?
6. Хто выконваў песні-небыліцы? Каму яны прызначаліся?
Узор запісу:    Раба курачка бычка прывяла…
(дзіцячая песня-небыліца)
Раба курачка бычка прывяла,
Парасёначак яечак нанёс,
А бязрукі яечкі пабраў,
Да іх голаму за пазуху паклаў.

Сляпы прыгледзеўся,
Глухі прыслухаўся,
Нямы «каравул» закрычаў,
Бязногі бегам пабяжаў.

7. Які ўзроставы рэпэртуар гульняў у дзяцей 7–10, 12–14 гадоў? Хто ўдзельнічае ў гульнях? Ці існуюць гульні толькі для дзяўчынак ці толькі для хлопчыкаў?
8. Якія гульні суправаджаюцца выкананнем песень, разыгрываннем роляў?
Узор запісу:   Гульня «Слепа бабулечка»
«Усе дзеці ходзяць па кругу. Выбіраецца слепа бабулечка. Ёй завязваюць вочы. Яна ходзіць у сярэдзіне круга. Усе пяюць:
Наша слепа бабулечка
Па вошчупу ходзіць,
Шукае каго-небудзь,
Хто яе асвабодзіць.
Бабулечка, хадзі бліжэй,
Усе цябе просяць.
Даткні каго, угадай, хто ён,
А мы асвабодзім.
Яна падыходзіць да каго-небудзь, датыкаецца, адгадвае, хто гэта. Калі адгадае, той становицца слепай бабулечкай».

9. Якія лічылкі ведаюць дзеці? Калі яны выконваюцца?
Узор запісу:     Цыкаў, цыкаў…
(лічылка)
Цыкаў, цыкаў
Матацыкл.
Усе дарогі перацыкаў.
Ён паехаў у Ленінград
Выбіраць сабе нарад:
Красны, жоўты, галубой –
Выбірай сабе любой.

10. Якія існуюць песенькі-заклічкі? Да каго яны адрасаваны?
Узор запісу:      Ідзі, ідзі, дожджыку…
(дзіцячая песня-заклічка)
Ідзі, ідзі, дожджыку,
Звару табе боршчыку,
Пастаўлю пад елкаю,
Накрыю талеркаю,
Сама пакаштую,
Цябе пачастую.

11. Якія дражнілкі існуюць у вашай мясцовасці? Чым тлумачыцца паходжанне тых ці іншых дражнілак?
Узоры запісаў:
а). Іван-балван…                           б). Доктар Пенкін…
(дражнілка)                                              (дражнілка)
Іван-балван,                                                  Доктар Пенкін
На сасне дран,                                             Лечыць блох
На ліпінке луплен,                                        З дзесяці
За тры грошы куплен;                                 Да чатырох.
                                                      Доктар Пенкін
Лечыць дарам,
Мажа плечкі
Скіпідарам.

12. Ці захаваліся ў вашай мясцовасці жартоўныя песні, галоўнымі персанажамі якіх з’яўляюцца жывёлы, птушкі, насякомыя?
Узор запісу:   У нас у нядзелю свадзьба будзе…
(дзіцячая жартоўная песня)
У нас у нядзелю свадзьба будзе,               Камар злосці напітаўся,
Камар муху сватаць будзе,                         Ад травіны адарваўся.
У нас, у нас.                                                 Уцёк, уцёк, уцёк!

Прыляцелі стары мухі,                                Паляцеў ён у лясочак,
Узялі камара на рукі,                                   Сеў на зялёненькі лісточак.
Прыляцелі.                                                    Сеў, сеў, сеў!

Да панеслі ў даліну,                                     Захадзілася фура-бура,
Прывязалі за травіну.                                 Камарочка з дуба здула.
Стой, стой, стой!                                      Упаў, упаў, упаў!

                                            Упаў камар з высакосці,
                                            Паламаў робры і косці.
                                            Забіўся!

13. Якія «страшныя гісторыі» («страшылкі») расказваюць дзеці? Як гэтыя гісторыі называюць у вашай мясцовасці?

10. Сучасны гарадскі фальклор
Сучасным гарадскім фальклорам умоўна названая тая вобласць мастацкай творчасці, якая ў самых розных формах і відах бытуе цяпер у буйных гарадах. Гэта з’ява дынамічная, якая актыўна развіваецца і трансфармуецца, таму класіфікаваць яе можна толькі прыблізна.

Даведка

Сучасны гарадскі фальклор уключае ў сябе як традыцыйныя жанры фальклору, адаптаваныя ў сучасным гарадскім ужытку, так і ўласна-гарадскія тэксты, якія распаўсюджваюцца ў дзвюх формах – ВУСНАЙ і ПІСЬМОВАЙ.

10.1. ВУСНЫЯ ФОРМЫ ўключаюць: гарадскі абрадавы фальклор, гарадскую фальклорную прозу, малыя формы фальклору, гарадскую фальклорную паэзію, гарадскі дзіцячы фальклор, фальклор гарадскіх субкультур.
10.1.1. Гарадскі абрадавы фальклор датычыцца грамадскага і хатняга быту.
Грамадскі быт: паэзія адноўленых каляндарных традыцый, сучасных святаў, выпускных вечароў, вечароў сустрэч, «пасвяшчальных» абрадаў (у салдат тэрміновай службы, студэнтаў, крымінальнікаў, альпіністаў, турыстаў) і інш.

Апытальнік

1. Якія традыцыйныя каляндарныя святы і абрады вядомы ў вашым горадзе (Каляды, Масленіца, Пасха, Радуніца, Купалле, дажынкі і г. д.)? Як яны праводзяцца? Якія песні пры гэтым выконваюцца?
2. Ці існуюць новыя традыцыі святкавання сучасных дат і падзей (Дзень горада, вечары сустрэч, выпускныя вечары)? Што характэрна для фальклорнага рэпертуару?
3. Ці вядомы вам асаблівасці правядзення «пасвяшчальных» абрадаў (у салдат тэрміновай службы, турыстаў, пажарных, студэнтаў і г.д.)? Якія творы пры гэтым выконваюцца?

Хатні быт: рэпертуар сучаснага застолля, вяселля, хрысцінаў, пахавання, провадаў на тэрміновую службу.

Апытальнік

1. Што характэрна для рэпертуару сучаснага сямейнага застолля?
2. Ці вядома вам, як раней ладзілі вяселлі? Што новага з’явілася ў гарадскіх вяселлях цяпер? Ці выконваюцца яшчэ фальклорныя творы? Якія?
3. Як у вашым горадзе праходзяць абрады хрысцінаў, пахавання, провадаў на тэрміновую службу? Што вызначае спецыфіку фальклорнага матэрыялу?

10.1.2. Гарадская фальклорная проза ўключае:
а) гарадскія былічкі (у аснове – міфалагічныя апавяданні);
•	Ці вядомы вам былічкі, звязаныя з тымі ці іншымі «дрэннымі месцамі»: напрыклад, з палянамі, скаламі, пячорамі ў павер’ях турыстаў, альпіністаў і спелеолагаў; з паддашкамі і падваламі гарадскіх будынкаў у прымхлівых апавяданнях падлеткаў і г. д.?
•	Якія былічкі аб «касмічных прышэльцах», часовым выкраданні імі людзей, НЛА і іншых «анамальных з’явах» бытуюць у вашым горадзе?
•	Ці існуюць былічкі, якія апавядаюць аб сустрэчах з рознымі формамі мутацый (людзей, жывёл, раслін), якія ўзніклі ў выніку тэхнагенных катастроф (аварыі на ЧАЭС і г. д.)?

б) гарадскія бывальшчыны (у аснове – апавяданні аб даўніх падзеях);
Ці захаваліся бывальшчыны аб цяжкасцях, пакутах і фізічных калецтвах людзей у пераломныя моманты гісторыі?

в) гарадскія мемараты (у аснове – апавяданні сведкаў аб нядаўніх падзеях);
•	Аб якіх войнах (айчыннай, афганскай, чачэнскай) захаваліся ў вашым горадзе вусныя апавяданні (мемараты)?
•	Ці вядомы вам вусныя апавяданні (мемараты) аб узнікненні горада, помнікаў?

г) гарадскія легенды;
Ці бытуюць у вашым горадзе легенды аб боскім умяшанні (напрыклад, аб звышнатуральнай дапамозе, дзівосным выратаванні) ці аб прадвесці важных падзей (сны, бачанні, абнаўленні іконаў, метэрэалагічныя з’явы)?
Узор запісу: О дьяволе (легенда).
«Когда случилась давка на Немиге, среди людей был дьявол. Он собирает жизни людей раз в 65 лет».

д) гарадскія міфы;
Ці вядомы вам вусныя апавяданні, у даставернасць якіх вы верыце безагаворачна (гарадскія міфы)?

е) чуткі, плёткі, байкі;
Якія чуткі, плёткі, байкі ўвесь час узнаўляюцца ў вашым горадзе?

ж) анекдоты.
Якія асноўныя цыклы анекдотаў прадстаўлены ў фальклоры вашага горада?
Узор запісу: Анекдот.
«Родственники собрались в доме покойного и с нетерпением ожидают, когда прочтут завещание. Наконец, юрист вскрывает конверт и читает: «Будучи в здравом уме и твердой памяти, все свои деньги я растратил…» Или: «Урок биологии. Учительница: Дети, как называется существа, которые могут жить и в воде и на суше? Матросы, – отвечает с задней парты Вовочка».

10.1.3. Малыя формы фальклору ўключаюць:
а) прыказкі і прымаўкі;
•	Якія традыцыйныя прыказкі і прымаўкі вам вядомы? Пры якіх абставінах яны гучаць?
•	Ці вядомы вам камічныя пераробкі прыказак і прымавак?
Узор запісу:  «Сколько волка ни корми, а он все ест и ест»; «На вкус и цвет фломастеров нет»; «Кто рано ложатся, те поздно выходят замуж». Ці: «Видно птицу по помету»; «Чем дальше влез, тем ближе вылез».

б) сучасныя маладзёжныя выслоўі.

10.1.4. Гарадская фальклорная паэзія ўключае:
а) гарадскія прыпеўкі;
Якія прыпеўкі карыстаюцца найбольшай папулярнасцю ў вашым горадзе?

б) гарадскія рамансы, новыя балады.
Ці вядомы вам тэксты гарадскіх рамансаў ці баладных песень? Аб чым у іх спяваецца?
Узор запісу:       Вдали шумели камыши…
(гарадскі раманс)
Вдали шумели камыши, судили парня молодого.
Он был красив и молчалив, но в жизни сделал много злого.
Когда он начал свой рассказ, все в зале быстро замолчали.
Он рассказал про дом, про мать, и слезы по щекам стекали.

Когда мне было восемь лет, я от семьи, от рук отбился.
Мы стали грабить, воровать, и с черной шайкой я скрутился.
Когда прошло шестнадцать лет, я взрослым стал мужчиной.
Да, вот  прошло шестнадцать лет – я взрослым стал мужчиной.
…………………………………………………………………………
Мы стали грабить один дом, не зажигая света в нем.
Когда же я зажег свечу, о Боже, что я там увидел!
Ведь там лежала моя мать, в груди с кинжалом умирая.
Она свидания ждала, но сына так и не дождалась.

В углу лежал и мой отец, он был убит моей рукою.
Он сына ждал давным-давно, но за окном темным-темно.
Моя трехлетняя сестра в кроватке тихо умирала.
Она как рыбка без воды свой алый ротик открывала.

Когда он кончил свой рассказ, все в зале тихо зарыдали.
Смертельный приговор судья писал тихонько со слезами.
Вдали шумели камыши, убили парня молодого.
Он был красив и молчалив, но в жизни сделал много злого.

г) песні (бытавыя, ваенныя, палітычныя, песні-пародыі);
Што характэрна для песеннага рэпертуару вашага горада (выкананне ваенных, палітычных, бытавых, парадыйных і іншых тэкстаў)?

д) крычалкі, выразы, прыгаворкі (застольныя, картачныя, стадыённыя, дзіцячыя);
Ці можаце вы прывесці прыклады выразаў, крычалак, прыгаворак?
Узоры запісаў:
а). «Спартак», не робей!                          б).  Великая, могучая…
(крычалка)                                                           (крычалка)
«Спартак» не робей!                                        Великая, могучая
По своим воротам бей!                                    Никем непобедимая,
Если в наши попадешь,                                    Команда Новополоцка,
До медпункта не дойдешь!                             Ты самая любимая!

е) песенныя пераробкі папулярных твораў;
Якія папулярныя творы часцей за ўсё перарабляюцца? Чаму?
Узор запісу:  Ты живешь в соседнем доме…
(песня-пераробка)
Ты живешь в соседнем доме 
На четвертом этаже.
Мы с тобой давно знакомы, 
Но не знаю я уже,
Ой, нужна ль нам эта дружба
Или вовсе не нужна.
Только знаешь, ты мне нужен.
Может я тебе нужна? 
Прыпеў:
Там-там, тампарам-пам, пам-пам,
Тампарам-там, там-там, тарарарам.

ж) фалькларызаваныя формы эстраднай і аўтарскай (бардаўскай) песні.
Ці лічыце вы фальклорнымі добра вядомыя вам і вашым знаёмым і сябрам сучасныя эстрадныя і бардаўскія песні? Якія творы вы ведаеце?

10.1.5. Гарадскі дзіцячы фальклор уключае:
а) аўтарскія калыханкі, пацешкі і пястушкі;
Якія калыханкі, пацешкі і пястушкі вам вядомы?

б) сучасныя нескладухі, недарэчнасці;
Ці ведаеце вы вершы-перавёртышы, нескладухі, недарэчнасці?
Узор запісу:  По реке плывет кирпич…
(нескладуха)
По реке плывет кирпич
Волосатый, как кисель.
Ну и пусть себе плывет, 
Нам не нужен пенопласт.

в) лічылкі і гульнёвыя прыгаворкі. Апісанні новых гульняў (напрыклад, “Краіна-мара”);
•	Ці цікавіліся вы дзіцячымі гульнямі і творамі, якія звычайна іх суправаджаюць?
•	Ці ведаеце вы лічылкі, гульнёвыя прыгаворкі?
Узор запісу:    Тай-тай, налетай…
(гульнёвая прыгаворка)
Тай-тай, налетай,
Кто в прятки играй.
А потом не примем,
За уши поднимем.
Уши будут красные, 
До чего прекрасные.
Бомба разрывается –
Игра начинается.

г) дражнілкі (мянушкі, абзыванні);
Якая мянушка была ў вас у школе? А як дражнілі вашых сяброў, знаёмых, настаўнікаў?

д) сучасныя загадкі-жарты;
Якія загадкі-жарты вам вядомы?
Узоры запісаў: 
•	Загадкі з нестандартнымі адгадкамі:
Висит груша, нельзя скушать (Адгадка: тётя Груша повесилась)
•	Загадкі-алагізмы:
Из пункта А в пункт В выехал поезд. Сколько стоит килограмм гвоздей, если пики козырь? (Адгадка: Зачем мне холодильник, если я не курю)
•	Загадкі-галаваломкі:
Что у Бориса впереди, а у Глеба позади? (Адгадка: буква «б»).
Идет дождь. По улице едет автобус. Все пассажиры спят, только водитель не спит. Вопрос 1: Какой у автобуса номер? (Мокрый, ведь дождь идет). 2: Как зовут водителя? (Толька.). 3: Какое колесо не вертится? (Запасное).
•	Загадкі-дыялогі:
Маленькое беленькое по потолку бегает (Адгадка: Муха. – А почему белая? – потому что в ночнушке).

е) «садысцкія» вершыкі;
Якія «садысцкія» вершыкі вам вядомы?
Узор запісу:  Дима – поклонник Сильвестра Сталлоне…
(«садысцкі» вершык)
Дима – поклонник Сильвестра Сталлоне,
Утром он с гирей играл на балконе.
Вечная память дяде Алёше,
Дворником был он на редкость хорошим.

ж) страшылкі;
Ці ведаеце вы жахлівыя гісторыі?
Узор запісу: «Страшная» гісторыя. «В черном-черном лесу, в черной-черной избушке стоит черный-черный гроб, а в этом гробу лежит черный-черный пират и говорит: «Отдай сердце!!!»

з) школьныя пародыі;
Якую форму маюць школьныя пародыі?
Узор запісу:   Где-то на белом свете…
(песня-пародыя)
Где-то на белом свете,
Там, где всегда жара,
Бесятся дети в классе
Из 7-го «А»:
Кто-то залез на парту, 
Пыль стоит столбом,
А на двери табличка
«Сумасшедший дом».

і) школьны тлумачальны слоўнік.
Якія словы тлумачацца ў «школьным тлумачальным слоўніку»?
Узор запісу: «Урок истории – на 45 лет в прошлое»; «Учитель физкультуры – вечный двигатель».

10.1.6. Фальклор гарадскіх субкультур
а) маладзёжнай («стэб», кіч).
б) Студэнцкай (афарызмы, «малітвы»).
Ці вядома вам спецыфіка маладзёжнага і студэнцкага фальклору («стэб», кіч, афарызмы, «малітвы», песні)?
Узоры запісаў: а). Афарызмы. «Последним смеется тот, кто не врубился сразу»; «От знаний еще никто не умирал, но рисковать не стоит»; «Жизнь – игра. Продумано фигово, но графика обалденная»; «Еще один день оказался напрасной тратой макияжа»;
б). Иду по проспекту в дырявых галошах…
(студэнцкая песня)
Иду по проспекту в дырявых галошах,
Голодный, как волк, и усталый, как лошадь.
Эйнштейн и Спиноза меня доконали.
Эх, как бы покушать картошки на сале.
Пальтишко мое на рыбьем меху,
Перчатки мои на змеином пуху.
Стипуху в общаге проели в три дня.
Ну кто же сегодня покормит меня. <…>

в) армейскай (павер’і, тосты, «маразмы», песні, скабрэзная паэзія);
Ці выконваюцца ў «мірным» жыцці творы армейскага фальклору (песні, павер’і, «маразмы» і інш.)? Пры якіх абставінах?
Узоры запісаў: а). С чего начинается армия…
(армейская песня)
С чего начинается армия?
С рассказа сержанта в купе,
С последней родной остановки
И серых ворот КПП.
А может она начинается 
С повестки, которую ждал;
И парень с девчонкой прощается,
Любуется ими вокзал… <…>;

б). Маразм. «Всем заправить сапоги в штаны».

г) блатной (афарызмы, прыказкі, клятвы, праклёны, парнаграфічнае апавяданне);
Якія творы блатнога фальклору вам вядомы? Ці часта вы да іх звяртаецеся?
Узор запісу:    Спит убитая лисичка…
(блатная калыханка)
Спит убитая лисичка,
Спит задушенная птичка,
Обезглавленный хомяк –
Посмотри, как он обмяк.
Утонув в зловонной жиже,
Спят в аквариуме мыши,
А на высохшем полу
Рыбки спят рядком в углу.
Глаз забыв закрыть, соседи
Спят, валяясь на паркете.
А в уютном мавзолее
Ленин спит, блаженно млея.
Спят в пробирках эмбрионы, 
Спят в Египте фараоны,
Дремлют в паутине мушки.
Спи, а то убью подушкой.

д) прафесійнай (пажарнікі, рабочыя, медыкі, альпіністы, турысты і г. д.) (запаведзі, байкі, анекдоты і інш.);
Як ілюструецца ў фальклорных традыцыях прафесійных і аматарскіх супольнасцей (рабочых, турыстаў, медыкаў, парашутыстаў і г.д.) спецыфіка іх працоўнай дзейнасці?
Узор запісу: Медыцынская байка. «У одного мужчины появились боли в спине, он не мог ходить. Обнаружили грыжу в поясничном отделе позвоночника. Лечили его консервативно несколько месяцев, улучшений практически не было. Практически он был прикован к постели, при малейшем движении ― страшные боли. Положили на вытяжение. Лежит он весь такой несчастный и больной в палате, вставать не может  ― боли ужасные.  Приходит санитарка мыть пол. Санитарка была под хорошим градусом, машет шваброй из стороны в сторону, все у нее летит. И стукнула мужика ручкой от швабры по спине, по больному месту. Мужик аж взвился от боли, слетел с кровати, стал кричать на эту санитарку;  вдруг сообразил, что у него ничего не болит,  он стоять может. Он эту санитарку уже чуть не обнимает. Когда ему сделали снимок, оказалось, что грыжи нет. Санитарка ручкой швабры ударила ему по больному месту и вправила грыжу. Мужик выписался здоровым».

е) кампьютэрнай;
Ці можна казаць аб існаванні кампьютэрнага фальклору? Чаму?

ж) рэгіянальнай (песні адэскага цыклу і г. д.).
Ці ведаеце вы песні адэскага цыклу? Ці існуюць цыклы песень аб вашым горадзе?

10.2. ПІСЬМОВЫЯ ФОРМЫ ўключаюць рукапісныя і друкаваныя песеннікі, альбомныя вершы, паэмы і апавяданні (турэмныя, дэмбельскія, школьныя, дзявоцкія), вершаваныя подпісы (да фотаздымкаў, паштовак, лістоў), графіці, “святыя лісты” і лісты шчасця”, аўдыё- і відэазапісы.
10.2.1. Рукапісныя і друкаваныя песеннікі.
Ці захаваліся ў вас рукапісныя (ці друкаваныя) песеннікі? Як вы іх выкарыстоўваеце?

10.2.2. Альбомныя вершы, паэмы і апавяданні: турэмныя, дэмбельскія, школьныя, дзявоцкія.
Ці бачылі вы альбомы турэмныя, дэмбельскія, школьныя, дзявоцкія? Што для іх характэрна?
Узор запісу: «Дзявоцкія» альбомныя вершы
Нет тебя – и плачут тополя,
Нет тебя – и снова я одна,
Нет тебя – и все молчит вокруг.
Нет тебя – и я грущу, мой друг.

10.2.3. Вершаваныя подпісы да фотаздымкаў, паштовак, лістоў і інш.
Якія вершаваныя подпісы да фотаздымкаў ці паштовак вам вядомы?
Узор запісу:   Я подарила бы тебе горы…
(подпіс да фотаздымка)
Я подарила бы тебе горы,
Но они далеко.
Я подарила бы тебе небо, 
Но оно высоко.
Я подарила бы тебе сердце, 
Но его не достать.
Я дарю тебе фото,
Чтобы меня вспоминать.

10.2.4. Графіці.
Ці чытаеце вы насценныя надпісы (графіці)? Што асаблівага вам запомнілася?

10.2.5. «Святыя лісты» і «лісты шчасця».
Ці атрымлівалі вы «святыя лісты»ці «лісты шчасця»? Раскажыце аб іх.

10.2.6. Аўдыё- і відэазапісы.
Як вы лічыце, у чым заключаецца перавага аўдыё- і відэазапісу фальклорнага твора?

ЛIТАРАТУРА

Метадычныя дапаможнікі па збіранні фальклору

Адраджэнне традыцыйнай мастацкай культуры Палесся: канцэптуальныя асновы і праграмныя накірункі / зб. артык. Мінск, 1994.
Аникин, В.П. Русское устное народное творчество: методические указания / В. П. Аникин. М., 1981.
Апытальнік для збору матэрыялаў па беларускаму танцавальнаму фальклору / распрацоўшчык М. А. Козенка. Мінск, 1998.
Апытальнік для збору матэрыялаў па каляндарнай абраднасці беларусаў / распрацоўка В. І. Басько. Мінск, 1998.
Апытальнік для збору матэрыялаў па сямейнай абраднасці беларусаў / распрацоўшчыкі Т. Б. Варфаламеева (Вяселле), Т. І. Кухаронак (Пахаванне), Т. П. Канстанцінава (Радзіны). / навуковы рэд. Т. Б. Варфаламеева. Мінск, 1998.
Балашов, Д. М. Как собирать фольклор (руководство по сбору произведений устного народного творчества) / Д. М. Балашов. М., 1971.
Барташэвіч, Г. А. Сучасны стан беларускай народнай паэтычнай творчасці / Г. А. Барташэвіч, К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1973.
Беларускія традыцыйныя абрады і святкаванні: метадычныя рэамендацыі для сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў. Мінск, 1991.
Гілевіч, Н. С. З клопатам пра несні народа / склад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1970.
Гончарова, А. З. Русский фольклор Великой Отечественной войны / сост. А. З. Гончарова. Калинин, 1985.
Гусев, В. Е. Методика полевых исследований русского фольклора / В. Е. Гусев. // Русский фольклор. М.; Л., 1964 , Вып. 9.
Інструктыўныя і метадычныя матэрыялы па збіранні і вывучэнні беларускага фальклору / пад рэд. С. К. Майхроніча. Мінск, 1961.
Інструкцыя па збіранні беларускай народнай вусна-паэтычнай творчасці. Мінск, 1959.
Кабашнікаў, К. П. Методыка збірання беларускай народнай вусна-паэтычнай творчасці / К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1978.
Кабашнікаў, К. П. Месца фальклору ў сучасных славянскіх культурах. Фальклор і нацыянальнае адраджэнне: ХІІ Міжнародны з’езд славяністаў / К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1998.
Казлоўскі, Р. К. Славянскі фальклор: вучэбна-метадычны дапаможнік для студэнтаў / Р. К. Казлоўскі, М. У. Мікуліч. Мінск, 1999.
Каладзінскі, В. В. Метадычныя ўказанні па правядзенні фальклорнай практыкі студэнтаў першага курса філалагічнага факультэта / В. В. Каладзінскі. Мінск, 1978.
Криницкая, Н. А. О методике собирания преданий / Н. А. Криницкая // Русский фольклор. Л., 1985.
Круглов, Ю. Г. Фольклорная практика. 2-е изд. / Ю. Г. Круглов. М., 1986.
Лазутин, С. Г. Программа и методические рекомендации по проведению учебной практики по фольклору / С. Г. Лазутин. Воронеж, 1979.
Методичні рекомендації для збірання фольклорно-єтнографічного матеріалу про українські народні маски. Київ, 1987.
Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял да правядзення фальклорна-краязнаўчай практыкі студэнтаў 1 курса філалагічнага факультэта. Вып. 1. Каляндарная абраднасць Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці (серыя «Беларускі фальклор у запісах выкладчыкаў і студэнтаў»). Мінск, 1997.
Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял да правядзення фальклорнай практыкі студэнтаў 1 курса філалагічнага факультэта. Вып. 2. Каляндарна-абрадавая паэзія (серыя «Беларускі фальклор у запісах выкладчыкаў і студэнтаў»). Мінск, 1997.
Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял да правядзення фальклорнай практыкі студэнтаў 1 курса філалагічнага факультэта. Вып. 3. Беларуская вясельная абраднасць. Міннск, 1998.
Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял да правядзення фальклорнай практыкі студэнтаў 1 курса філалагічнага факультэта. Вып. 4. Валачобныя песні (серыя «Беларускі фальклор у запісах выкладчыкаў і студэнтаў»). Мінск, 1998.
Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял да правядзення фальклорнай практыкі студэнтаў філалагічнага факультэта. Вып. 5. Купальская абраднасць. Мінск, 1999.
Морохин, В. Н. Методика собирания фольклора: учебное пособие для вузов / В. Н. Морохин. М., 1990.
Новикова, А. М. Как записывать фольклор / А. М. Новикова // Русское народное поэтическое творчество: хрестоматия / под ред. А. Л. Новиковой. М., 1971.
Померанцева, Э. В. Как собирать фольклор / Э. В. Померанцева // Русское народное творчество. М., 1966.
Праграма вучэбнай практыкі па фальклору. Мінск, 1968.
Программа полесского этнолингвистического атласа / сост. А. З. Гура, О. А. Терновская, С. М. Толстая // Полесский этнолингвистический сборник. М., 1983.
Савушкина, Н. И. О собирании фольклора: учебное пособие / Н. И. Савушкина. М., 1974.
Селиванов, Ф. М. Студенческая фольклорная практика: учебно-методическое пособие / Ф. М. Селиванов. М., 1982.
Фядосік, А. С. Ілюзорнасць і сапраўднасць / А. С. Фядосік. Мінск, 1991.
Чистов, К. В. Современное народное творчество, его собирание и изучение / К. В. Чистов. М.,1963.

Тэксты

Агульныя зборнікі

Беларуская міфалогія / уклад. У. А. Васілевіч. Мінск, 2002.
Беларускі казачны эпас / склад. У. В. Анічэнка. Мінск, 1976.
Беларускі фальклор Вялікай Айчыннай вайны / склад. І. В. Гутараў, М. Я. Грынблат, К. П. Кабашнікаў, І. Р. Сцяпунін, І. К. Цішчанка. Мінск, 1961.
Беларускі эпас / склад. С. І. Васілёнак,. М. Я. Грынблат, К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1959.
Беларускія народныя песні: Са зборнікаў П. В. Шэйна / склад. К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1962.
Беларускія народныя прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы / склад. Ф. Янкоўскі. Мінск, 1959.
Беларускія частушкі / склад. К. П. Кабашнікаў, І. К. Цішчанка. Мінск, 1960.
Вянок беларускіх песень / склад. У. Раговіч. Мінск, 1988.
Голас з невычэрпнай і жыватворнай крыніцы / склад. У. В. Анічэнка. Мінск, 1995.
Жанчына ў беларускай народнай творчасці / склад. Э. В. Галубок, А. К. Каленчыц, Н. О. Багдановіч. Мінск, 1940.
Жыцця адвечны лад: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 2. / уклад. У. Васілевіч. Мінск, 1998.
Замовы / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 2000.
Зямля стаіць пасярод свету...: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 1. / уклад. У. Васілевіч. Мінск, 1996.
Зямная дарога ў вырай: Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 3. / уклад. У. Васілевіч. Мінск, 1999.
Казкі і легенды роднага краю / склад. К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1960.
Лірыка беларускага вяселля / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1979.
Лірычныя песні / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1978.
Міфы бацькаўчшыны / уклад. У. Васілевіч. Мінск, 1994.
Народныя казкі-байкі, апавяданні і мудраслоўі / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1983.
Песні беларускага народа / уклад. Г. І. Цітовіч. Мінск, 1959.
Песні народных свят і абрадаў / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1974.
Шырма, Р. Р. Беларускія народныя песні: у 4 т. / Р. Р. Шырма. Т. 1. Мінск, 1959; Т. 2. Мінск, 1960; Т. 3. Мінск, 1962; Т. 4. Мінск, 1976.

Звод «Беларуская народная творчасць» (БНТ) 

І. Каляндарна-святочная абраднасць і яе паэзія.
Валачобныя песні / уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мінк, 1980.
Веснавыя песні / уклад. Г. А. Бараштэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мінск, 1979.
Восеньскія і талочныя песні / склад. А. С. Ліс, С. Т. Асташэвіч, В. І. Ялатаў. Мінск, 1981.
Жаніцьба Цярэшкі / уклад. Л. М. Салавей, І. Дз. Назіна. Мінск, 1992.
Жніўныя песні / уклад. А. С. Ліс, В. І. Ялатаў. Мінск, 1974.
Земляробчы каляндар (Абрады і звычаі) / уклад. А. І. Гурскі. Мінск, 1990.
Земляробчы каляндар (Абрады і звычаі) / уклад., класіфікацыя, сістэматызацыя матэрыялаў і камент. А. І. Гурскага. 2-ое выд., выпр. Мінск, 2003.
Зімовыя песні (Калядк і шчадроўкі) / уклад А. І. Гурскі, З. Я. Мажэйка. Мінск, 1975.
Купальскія і пятроўскія песні / уклад. С. Т. Асташэвіч, Г. В. Таўлай. Мінск, 1985.
Паэзія беларускага земляробчага календара / уклад. А. С. Ліс. Мінск, 1992.

ІІ. Сямейная абраднасць і яе паэзія.
Вяселле. Абрад / склад. К. А. Цвірка. Мінск, 1978.
Вяселле. Песні: у 6 кн. / склад. Л. А. Малаш, З. Я. Мажэйка. Кн.1. Мінск, 1980; Кн. 2. Мінск, 1981; Кн. 3. Мінск, 1983; Кн. 4. Мінск, 1985; Кн. 5. Мінск, 1986; Кн. 6. Мінск, 1988.
Пахаванні, памінкі, галашэнні / уклад. У. А. Васілевіч, Т. Б. Варфаламеева. Мінск, 1986.
Радзінная паэзія / склад. М. Я. Грынблат, В. І. Ялатаў. Мінск, 1971.
Радзіны: Абрад. Песні / уклад. Г. А. Пятроўская, Т. І. Кухаронак. Мінск, 1998.

ІІІ. Замовы
Замовы / уклад. Г. А. Барташэвіч. Мінск, 1992.

ІV. Малыя жанры фальклору (парэміі)
Выслоўі / уклад. М. Я. Грынблат. Мінск, 1979.
Загадкі / склад. М. Я. Грынблад, А. І. Гурскі. Мінск, 1972.
Прыказкі і прымаўкі: у 2 кн. / склад. М. Я. Грынблат. Мінск, 1976.

V. Фальклорная проза
Жарты, анекдоты, гумарэскі / склад. А. С. Фядосік. Мінск, 1984.
Казкі пра жывёл і чарадзейныя казкі / склад. К. П. Кабашнікаў. Мінск, 1971.
Казкі ў сучасных запісах / склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. Мінск, 1989.
Легенды і паданні / склад. М. Я. Грынблат, А. І. Гурскі. Мінск, 1983.
Легенды і паданні / склад. М. Я. Грынблат і А. І. Гурскі. 2-ое выд., дап. і дапрац. Мінск, 2005.
Сацыяльна-бытавыя казкі / склад. А. С. Фядосік. Мінск, 1976.
Чарадзейныя казкі: у 2 ч. / склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. Ч.1. Мінск, 1973; Ч. 2. Мінск, 1978.

VI.Пазаабрадавая лірыка
Балады: у 2 кн. / уклад. Л. М. Салавей, Т. А. Дубкова. Кн. 1. Мінск, 1977; Кн. 2. Мінск, 1978.
Жартоўныя песні / склад. І. К. Цішчанка, С. Г Нісневіч. Мінск, 1974.
Песні пра каханне / склад. І. К. Цішчанка, С. Г. Нісневіч. Мінск, 1978.
Песні савецкага часу / склад. Г. А. Барташэвіч. Мінск, 1970.
Прыпеўкі / уклад. І. К. Цішчанка, Л. М. Фёдараў. Мінск, 1989.
Сацыяльна-бытавыя песні / уклад. І. К. Цішчанка, В. І. Скідан, Г. В. Таўлай. Мінск, 1987.
Сямейна-бытавыя песні / склад. І. К. Цішчанка, Г. В. Таўлай. Мінск, 1984.

VII. Народна-драматычная творчасць
Гульні, забавы, ігрышчы / уклад. А. Ю. Лозка. Мінск, 1996.
Народны тэатр / уклад. М. А. Каладзінскі. Мінск, 1983.
Народны тэатр / уклад. і камент. М. А. Каладзінскага. 2-ое выд., выпр. і дапрац. Мінск, 2004.

VIII. Дзіцячая творчасць
Дзіцячы фальклор / склад. Г. А. Барташэвіч, В. І. Ялатаў. Мінск,1972.

Рэгіянальныя зборнікі

Абрадавы фальклор гомельскага Палесся / уклад. В. С. Новак. Гомель, 1998.
Беларускі фальклор у сучасных запісах. Брэсцкая вобласць. Традыцыйныя жанры / уклад. В. А. Захарава. Мінск, 1973.
Беларускі фальклор у сучасных запісах. Традыцыйныя жанры. Гомельская вобласць / уклад. В. А. Захарава, Р. М. Кавалёва, В. Д. Ліцвінка, У. І. Раговіч. Мінск, 1989.
Беларускі фальклор у сучасных запісах. Традыцыйныя жанры. Мінская вобласць / уклад. В. Д. Ліцьвінка, Г. Р. Кутырова. Мінск 1995.
Варфаламеева, Т. Б. Песні Беларускага Панямоння / Т. Б. Варфаламеева. Мінск, 1998.
Вяселле на Гомельшчыне: фальклорна-этнаграфічны зборнік / уклад. І. Ф. Штэйнер, В. С. Новак. Гомель, 2003.
Зянько, У. Спадчына маёй маці: песні, загадкі, казкі, жартоўныя апавяданні / У. Зянько. Мінск, 1993.
Казкі і апавяданні Беларускага Палесся: са зборнікаў А. К. Сержпутоўскага / склад. А. С. Фядосік. Мінск, 1965.
Крыніц кармянскіх перазвоны / уклад. В С Новак. Гомель, 2000.
Ледаховіч, М. Беларускія народныя песні Гродзеншчыны / М. Ледаховіч. Мінск, 1960.
Мажэйка, З. Я. Песні Баларускага Паазер’я / З. Я. Мажэйка. Мінск, 1981.
Мажэйка, З. Я. Песні Беларускага Падняпроўя / З. Я. Мажэйка, Т. Б. Варфаламеева. Мінск, 1999.
Можейко, З. Я. Песни Белорусского Полесья: Вып. 1. / З. Я. Можейко. М., 1983.
Народная міфалогія Гомельшчыны / уклад. І. Ф. Штэйнер, В.С. Новак. Гомель, 2003.
Палескае вяселле / уклад. В. А. Захарава. Мінск, 1984.
Песні сямі вёсак: традыцыйная народная лірыка Міншчыны / уклад. Н. С. Гілевіч. Мінск, 1973.
Раговіч, У. І. Песенны фальклор Палесся: у 3 т. Т. 1. Песні святочнага календара. Мн., 2001; Т. 2. Вяселле. / У. І. Раговіч. Мінск, 2002.
Сержпутоўскі, А. К. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў / А. К. Сержпутоўскі. Мінск, 1998.
Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т. Т. 1. Магілёўскае Падняпроўе / Т. Б. Варфаламеева, В. І. Басько, М. А. Козенка і інш. Мінск, 2001.

Падручнікі, дапаможнікі, хрэстаматыі

Беларуская вусна-паэтычная творчасць: падручнік для студэнтаў філал. спец. ВНУ / склад. К. П. Кабашнікаў, А. С. Ліс, А. С. Фядосік і інш. Мінск, 2000.
Беларускі фальклор: хрэстаматыя / склад. К. П. Кабашнікаў, А. С.Ліс, А. С. Фядосік, І. К. Цішчанка. Мінск, 1996.
Русское народное поэтическое творчество: хрестоматия по фольклористике / сост. Ю. Г. Круглов. М., 1980.

Энцыклапедыі, слоўнікі, паказальнікі

Андреев, Н. П. Указатель сказочных сюжетов по системе Аарне / Н. П. Андреев. Л., 1929.
Бараг, Л. Р. Сюжэты і матывы беларускіх казак: сістэматызаваны паказальнік / Л. Р. Бараг. Мінск, 1978.
Беларускі фальклор: энцыклапедыя / у 2-х т. Т. 1. Мінск, 2005; Т. 2. Мінск, 2006.
Восточнославянская сказка: сравнительный указатель сюжетов / сост. Л. Г. Бараг, Н. П. Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков. Л., 1979.
Восточнославянский фольклор: словарь научной и народной терминологии. Минск, 1993.
Кляус, В. Л. Указатель сюжетов и сюжетных ситуаций заговорных текстов восточных и южных славян / В. Л. Кляус. М., 1997.
Коваль, У. І. Народныя ўяўленні, павер’і і прыкметы: даведнік па ўсходнеславянскай міфалогіі / У. І. Коваль. Гомель, 1995.
Маковский, М. М. Сравнительный словарь мифологической символики в индоевропейских языках: образ мира и миры образов / М. М. Маковский. М., 1996.
Мифы народов мира: энциклопедия: в 2 т.Т. 1. М., 1991; Т. 2. М.,1992.
Рагойша, В. П. Паэтычны слоўнік / В. П. Рагойша. Мінск, 1987.
Славянские древности: этнолингвистический словарь: в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого. Т. 1. М., 1995; Т. 2. М., 1999; Т. 3. М., 2004.
Славянская мифология: энциклопедический словарь. М., 1995.
Этнаграфія Беларусі:энцыклапедыя. Мн., 1989.

З М Е С Т

СЛОВА ДА ПРАКТЫКАНТАЎ….………..……………………………..3

КРЫТЭРЫІ АЦЭНКІ СПРАВАЗДАЧЫ СТУДЭНТА
ПА ФАЛЬКЛОРНАЙ ПРАКТЫЦЫ…………………………………….4

ПАРАДЫ ПА АФАРМЛЕННІ 
ФАЛЬКЛОРНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ…………….………………………..5

ПАТРАБАВАННІ ДА ЗАПІСУ…………………………………………17

ПРАГРАМА-АПЫТАЛЬНІК ДЛЯ ЗБОРУ
ФАЛЬКЛОРНА-ЭТНАГРАФІЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ

1. ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРОЗА…………………………………………….18
1.1. Міфалагічная проза…………………………...…………………….19
1.2. Каляндарна-святочная проза…………..………………………..….22
1.3. Сямейна-абрадавая проза…………………………………………..23
1.4. Народна-хрысціянская проза…………..…………………………..23
1.5. Казкавая проза……..………………………………………………..26
1.6. Няказкавая проза……………………………………………………30
1.7. Смехавая проза……..………………………………………………34
1.8. Магічная проза…….………………………………………………..36

2. РЫТУАЛЬНА-МАГІЧНАЯ СФЕРА ФАЛЬКЛОРУ …………….....41
2.1. Замовы…………………………...………………………………….41
2.2. Каляндарна-абрадавая паэзія…………...………………………….44
2.3. Паэзія сямейна-абрадавага комплексу……………….………...….90

3. КАРАГОДНЫЯ ПЕСНІ……………………………………………….120
Праблемныя пытанні…………………………………………………….120
Метадычныя рэкамендацыі………………………………………………127

4. МАЛЫЯ ЖАНРЫ БЕЛАРУСКАГА ФАЛЬКЛОРУ …………….......146

5. БАЛАДНЫЯ ПЕСНІ………………………………..…………………..149

6. ДУХОЎНЫЯ ВЕРШЫ І ПСАЛЬМЫ…………………..……...………150

7. ПАЗААБРАДАВАЯ ЛІРЫКА……..………………………………….151
7.1. Бытавыя песні………………………………………………………..152
7.2. Сацыяльныя песні……..…………………………………………….156
7.3. Жартоўныя песні…….………………………………………………157
7.4. Жорсткі раманс……. ……………………………………...………..158
7.5. Прыпеўкі… ………..…………………………………………….......158

8. НАРОДНА-ДРАМАТЫЧНАЕ МАСТАЦТВА…………………........159

9. СФЕРА ДЗІЦЯЧАГА ФАЛЬКЛОРУ…………………………………160

10. СУЧАСНЫ ГАРАДСКІ ФАЛЬКЛОР……………………….............164
10.1. Вусныя формы…..………………………………………………......164
10.2. Пісьмовыя формы…….…………………………………………....172

ЛІТАРАТУРА………………..…………………………………………...174